Ludzie

Ciekawostki o Jakubie Szeli

Znaleźliśmy 19 ciekawostek na temat Jakuba Szeli

Symbol przemocy i okrucieństwa

Jakub Szela to postać, która wpisała się do polskiej historii jako symbol przemocy i okrucieństwa. Stanął on na czele chłopstwa dokonującego rzezi na polskiej szlachcie podczas rabacji galicyjskiej. Nigdy nie dowiemy się jakie były prawdziwe powody tak drastycznych zajść, nie podlega jednak dyskusji, że były one złożone, nawarstwiały się latami, a także fakt, że niezadowoleni chłopi stali się narzędziem w rekach austriackich władz. Czy Jakub Szela był tylko sadystycznym mordercą czy postacią tragiczną?
1
Jakub Szela  urodził się w lipcu 1787 roku w Smarzowej.
Jest to wieś położona w województwie podkarpackim, w powiecie dębickim, w gminie Brzostek. Nazwa Smarzowa obowiązywała do końca 1999 roku, obecnie wieś nazywa się Smarżowa. We wsi znajduje się zachowany dworek szlachecki, dawniej w posiadaniu rodziny Boguszów (obecnie mieści się w nim ośrodek zdrowia).
2
Urodził się w rodzinie chłopskiej.
Jego rodzice to Anna Łukasik i Jan Szela, a dziadkiem prawdopodobnie był Krzysztof Szela, bogaty kmieć w Smarzowej, posiadający ponad 30 morgów urodzajnej ziemi. Jakub miał co najmniej siedmioro rodzeństwa.
3
Niektóre źródła podają, że Jakub już we wczesnej młodości rzekomo spalił dom ojca.
Być może było to powodem wydziedziczenia Jakuba, gospodarstwo po ojcu przypadło w udziale jego bratu Kazimierzowi, który stał się najbogatszym chłopem we wsi na 18 - hektarowym gospodarstwie.
4
W 1805 roku Jakub Szela został prawdopodobnie powołany do austriackiej armii, do 35 pułku piechoty.
Służba wojskowa trwała wówczas czternaście lat. W czasie jej trwania brał udział w bitwie pod Ulm (bitwa pomiędzy oddziałami francuskiej Wielkiej Armii dowodzonej przez Cesarza Napoleona I, a siłami austriackimi), gdzie trafił do niewoli. Po wypuszczeniu bądź ucieczce, wrócił do domu.
5
Według innych źródeł, Jakub, aby uniknąć powołania do austriackiej armii, odciął sobie siekierą dwa palce lewej dłoni (niektórzy twierdzą, że u prawej), rana się zagoiła, a on pozostał w Smarzowej.
6
Ponieważ nie posiadał ziemi (gospodarstwo po ojcu przejął brat), został rzemieślnikiem.
Był ponoć bardzo dobrym kołodziejem i cieślą, był tzw. "złotą rączką", mówiono o nim, że "co chciał, to zrobił".
7
Jakub Szela posiadał trzy żony: Rozalię Chodór, Agnieszkę Prewendoską i Salomeę Niewiarowską.
Pierwsza żona Rozalia była wychowanką dworską, która otrzymała od dziedzica Smarzowej Stanisława Bogusza, nieco ponad osiem mórg (około 4,5 ha) ziemi jako wiano. Z tego związku Szelom urodziło się siedmioro dzieci, z których tylko dwoje, Katarzyna i Stanisław dożyli dorosłości. Po śmierci żony Rozalii gospodarstwo pozostało w rękach Jakuba.
8
Jakub szybko ożenił się ponownie, wybranką była Agnieszka Prewendoska.
To małżeństwo było bezdzietne i właściwie nie wiadomo co stało się z drugą żoną Jakuba (we wsi krążyła plotka jakoby Szela zamordował żonę, ale nigdy nie postawiono mu oficjalnie zarzutu).) Wkrótce ożenił się po raz trzeci, tym razem z Salomeą Niewiarowską, z którą miał jedno dziecko, syna Józefa.
9
W XIX wieku stosunki pomiędzy dziedzicami dworów a chłopami (chamami, jak nazywała ich szlachta) ulegały narastającemu napięciu ze względu na egzekwowanie powinności feudalnych, a zwłaszcza pańszczyzny.
Choć obowiązujące prawo nie zezwalało już na bicie chłopa, a jedynie na jego uwięzienie, szlachta nie respektowała tego i stosowała chłostę, która niekiedy kończyła się śmiercią poddanego. Skutki kary zależały jedynie od siły i sadyzmu bijącego ( np. ekonoma).  Chłopi nie mogli także opuszczać wsi. Takiego traktowania doświadczał również Jakub Szela.
10
Jakub Szela, jako mężczyzna o okazałej postawie, dużej sile fizycznej, stanowczym charakterze i chłopskiej mądrości, został wybrany prze chłopów ze Smarzowej i sąsiednich Siedlisk jako ich przedstawiciel, plenipotent.
Według jednych był analfabetą nieumiejącym nawet się podpisać, według innych potrafił czytać i pisać. W imieniu chłopów prowadził spór z rodziną dziedziców - Boguszami. Przy sporządzaniu pism korzystał z usług pokątnych adwokatów i pisarzy i przedstawiał skargi u starosty w Tarnowie, a nawet u gubernatora we Lwowie, dokad chodził piechotą.
11
Szela był niewątpliwie inteligentny, posiadał dar przywódczy, znał prawo dotyczące chłopskiej powinności wobec dworu.
Sytuacja chłopów w Galicji była bardzo trudna, władzę administracyjną we wsi sprawował właściciel dworu . Poddani chłopi, w zamian za korzystanie z ziemi, musieli odrabiać pańszczyznę - darmową pracę na rzecz swego pana. W Galicji wynosiła ona 3 dni w tygodniu, po 8 godzin dziennie zimą i nawet 12 godzin latem. Ponadto musieli oni uiszczać czynsze w gotówce i daniny w naturze. Chłop musiał oddawać swojemu panu ponad 50% swojego dochodu. W rejonie, w którym żył Jakub Szela (rejon tarnowski) pańszczyzna była najwyższa w całej Galicji. Szela jako rzecznik praw chłopskich był w ostrym konflikcie z dworem. Właściciel majatku w Smarzowej, Wiktoryn Bogusz wyjatkowo znęcał się nad swymi włościanami, także nad Szelą, który często bywał upokarzany, więziony i bity. To wszystko powodowało narastającą frustrację i chęć zemsty.
12
W 1845 roku polskie organizacje niepodległościowe w zaborze austriackim przygotowywały się do  ogólnonarodowego powstania przeciwko wszystkim trzem zaborcom. Powodzenie tego przedsięwzięcia wymagało wciągnięcia chłopów do walki.
Obiecywano chłopom uzyskanie ziemi na własność. Postulowano zniesienie poddaństwa na prowincji, na co nie przystały Stany Galicyjskie (galicyjski sejm stanowy o charakterze doradczym, z siedzibą we Lwowie).
13
Chłopi darzyli cesarza wielkim szacunkiem, traktowali go jako opiekuna i rzecznika praw ludu.
Austriacy, zdając sobie z tego sprawę, chcąc doprowadzić do rozdźwieku w polskim społeczeństwie i tym samym zapobiec wybuchowi powstania, wykorzystali niezadowolenie chłpów, zmanipulowali ich i pchnęli do mordów i plądrowania szlacheckich dworów.
14
Głównym inspiratorem manipulacji chłopstwa galicyjskiego był starosta tarnowski Joseph Breinl von Wallerstern. Chciał on pozyskać włościan do wystąpienia przeciwko panom Polakom (szlachcie), którzy byli postrzegani jako wrogowie Austrii.
Rozpuszczono plotkę o tym, że szlachta planuje przeciwko chłopom zbrojną akcję, której celem jest wybicie ich. Wykorzystał również Szelę, którgo utwierdził w przekonaniu, że jest dla niego ważny i popiera jego postulaty i dążenia. Tymczasem był mu on potrzebny do realizacji planu austriackich władz.
15
Jakub Szela przewodził buntowi chłopskiemu w swojej rodzinnej wsi Smarzowej, ale napady i rzeź dotyczyła niemalże całej Galicji.
Zbrojne gromady chłopów zrabowały i zniszczyły w ciągu kilku dni w drugiej połowie lutego 1846 roku ponad 500 dworów ( w cyrkule tarnowskim ponad 90% dworów uległo zagładzie). Zamordowano w okrutny sposób od ponad 1200 do 3000 osób, niemal wyłącznie ziemian, urzędników dworskich i rządowych oraz kilkudziesięciu księży. Nie atakowano jedynie Żydów i Niemców. Po likwidacji szlachty Szela wprowadził swoje porządki. Zabronił pańszczyzny i zbierał procent od łupów.
16
Gdy powstanie krakowskie (próba ogólnonarodowego powstania pod hasłem demokracji, podjęta w Wolnym Mieście Krakowie w dniach od 21 lutego do 4 marca 1846 roku) zostało stłumione, chłopi przestali być potrzebni Austriakom.
Wojsko przywróciło spokój, a Jakub Szela został internowany. W obawie przed odpowiedzialnością udał się pod opiekę starosty tarnowskiego. Widywany był na ulicach Tarnowa, jak przechadzał się w eskorcie policjanta, który miał go bronić przed ewentualnymi napaściami.
17
Szela pozostawał w Tarnowie od 19 kwietnia 1846 roku aż do 6 lutego 1848 roku.
Z Tarnowa przesiedlono go na Bukowinę (kraina historyczna położona pomiędzy Karpatami Wschodnimi a środkowym Dniestrem, należąca w północnej części do Ukrainy, a w południowej do Rumunii).
18
W nagrodę za swoje zasługi otrzymał 30-morgowe gospodarstwo (około 17 ha) na Bukowinie w Lichtenbergu (Rumunia), gdzie mieszkał do końca swoich dni.
Krążyły pogłoski, że Szela został zabity przez grupę szlachciców, którzy poprzysięgli mu zemstę, ale były to tylko pogłoski. Jakub Szela zmarł w Lichtenbergu 21 kwietnia 1860 roku. Nie jest znane miejsce jego pochówku.
19
Jakub Szela to postać niejednoznaczna i różnie oceniana.
Dla jednych pozostał bohaterem walczącym o prawa chłopów, okrzyknięty "chłopskim królem". Dla innych narodowy zdrajca, cyniczny, okrutny zbrodniarz. Bez wątpienia wykorzystano go jako narzędzie do zniszczenia polskiej rebelii. Jego rękami Austriacy załatwili swoje sprawy, ale historia zapamiętała go jako jako głównego winowajcę galicyjskiej rabacji.

Najnowsze tematy

Ciekawostki o Ojos del Salado
Ojos del Salado to stratowulkan należący do pasma górskiego Andów, położony na granicy Argentyny i Chile. Z wysokością 6891 m n.p.m. zajmuje pozycję n ...
Ciekawostki o Elbrusie
Elbrus jest starym stratowulkanem o niemal symetrycznej budowie. Uznaje się go za uśpiony, gdyż od około dwóch tysięcy lat nie odnotowano jego erupcji ...
Ciekawostki o Cotopaxi
Cotopaxi to jeden z najwyższych czynnych wulkanów. Jest stratowulkanem o niemalże idealnym stożku, który dla rdzennej andyjskiej ludności był zawsze p ...
Ciekawostki o Atakamie
Pustynia Atakama w Chile jest ogromną przestrzenią o marsjańskim krajobrazie. Jest najbardziej suchą niepolarną pustynią na świecie i drugą pod względ ...
Ciekawostki o Montanie
Mottem tego jednego z największych stanów jest "złoto i srebro", ale w przypadku Montany znaczy to znacznie więcej. Oprócz bogatych złóż  mineralnych, ...
Ciekawostki o Marku Grechucie
Marek Grechuta był jedną z największych indywidualności. Był prawdziwym artystą o wielu talentach: piosenkarza, poety, kompozytora, malarza, architekt ...
Ciekawostki o Saharze
Nazwa pustyni wywodzi się z języka arabskiego, gdzie słowo ṣaḥārā oznacza pustynie (rodzaj żeński w liczbie mnogiej). Przynajmniej przez kilka tysięcy ...
Ciekawostki o grzybach
Grzyby występują na całym świecie i rosną w szerokim zakresie siedlisk. Można je spotkać w ekstremalnych środowiskach, takich jak pustynie lub obszary ...

Powiązane artykuły