Był synem króla Szwecji Jana III Wazy i polskiej królewny Katarzyny Jagiellonki, wnukiem króla Zygmunta Starego i królowej Bony oraz siostrzeńcem ostatniego Jagiellona, Zygmunta Augusta.
W roku 1587, po śmierci Stefana Batorego, został wybrany na króla Polski.
Był wszechstronnie wykształcony, władał biegle pięcioma językami, interesował się malarstwem, złotnictwem, architekturą, grał na klawikordzie. Był mecenasem sztuki, zgromadził obrazy mistrzów weneckich i flamandzkich, tworząc w ten sposób pierwszą galerię w Polsce.
W 1592 roku przejął tron Szwecji - panował do 1599 roku, ale zachował tytuł do śmierci w roku 1632.
W 1596 roku przeniósł stolicę Polski z Krakowa do Warszawy, co do dziś upamiętnia kolumna z jego pomnikiem przed Zamkiem Królewskim w Warszawie.
Za jego panowania doszło do kilku sukcesów zbrojnych: zwycięstw pod Kłuszynem , Chocimiem i Smoleńskiem , a także do trwającego w latach 1610-1612 zajęcia Moskwy.