Ludzie

Ciekawostki o Stefanie Batorym

Znaleźliśmy 23 ciekawostki na temat Stefana Batorego

Książę siedmiogrodzki i elekcyjny król Polski

Książę Siedmiogrodu Stefan Batory, po ucieczce z Rzeczpospolitej Henryka Walezego, stał się niespodziewanie najsilniejszym pretendentem do tronu polskiego. Mimo oporu magnaterii i wysokich urzędników państwa, szlachta ogłosiła go nowym monarchą. Z racji małżeństwa z Anną Jagiellonką, obraną wcześniej na króla Polski, stał się iure uxoris król Polski. Panował w latach 1575-1586.

Stefan Batory
1
Stefan Batory był królem Polski w latach 1575 -1586.
Był mężem Anny Jagiellonki i iure uxoris królem Polski ("z prawa żony") - terminu takiego używano, gdy małżonek królowej otrzymywał tron z faktu bycia mężem dziedziczki korony. Prawo do tronu tracił zwykle po śmierci żony. Władca iure uxoris był oficjalnie władcą równoprawnym ze swą małżonką.
2
Batory był Węgrem, synem wojewody siedmiogrodzkiego Stefana Batorego i węgierskiej szlachcianki Katarzyny Telegdi.
Urodził się 27 września 1533 roku na zamku w Somlyo, znanym również jako Szilagysomlyo (dzisiejsze Simleu Silvaniei).
Jego ojciec, Stefan VIII Batory pochodził ze szlacheckiego węgierskiego rodu Batory z klanu Gutkeled. Ród ten osiągnął znaczące wpływy w Europie Środkowej w późnym średniowieczu, zajmując wysokie stanowiska wojskowe, administracyjne i kościelne w Królestwie Węgier.
Matka, Katarzyna Telegdi była córką podskarbiego korony węgierskiej, Stefana Telegdiego.
Stefan miał co najmniej pięcioro rodzeństwa: dwóch braci i trzy siostry.
3
Bardzo wcześnie został osierocony.
Ojciec zmarł w 1534 roku, a więc wkrótce po jego urodzeniu, a matka, gdy miał czternaście lat.
4
Aby zachować swoje dobra dziedziczne, karierę polityczną związał z rodem Habsburgów.
W imieniu cesarza Ferdynanda I Habsburga, w 1549 roku wziął udział w ślubie Katarzyny Habsburżanki, córki Ferdynanda I i Anny Jagiellonki (córki króla Czech i Węgier Władysława II Jagiellończyka), z Franciszkiem III Gonzagą, księciem Mantui i markizem Montferratu.
Batory wówczas na krótko pozostał we Włoszech, nauczył się włoskiego i przez kilka miesięcy studiował na Uniwersytecie w Padwie.
5
Po powrocie z Włoch wstąpił do armii Ferdynanda I i brał udział w walkach z Turkami.
W jednej z potyczek został schwytany przez Turków, a gdy Ferdynand I odmówił zapłacenia okupu, Batory przyłączył się do strony przeciwnej, wspierając Jana II Zygmunta Zapolyę w jego walce o władzę we wschodnim Królestwie Węgier.
6
W 1556 roku w imieniu szlachty węgierskiej witał powracającą z Polski Izabelę Jagiellonkę jako ponownie królową Węgier (de facto tylko części wschodniej), sprawującą realną władzę w imieniu syna, Jana Zygmunta.
W 1562 roku na czele wojsk siedmiogrodzkich uczestniczył w bitwie z wojskami cesarskimi, negocjował porozumienia pokojowe, podejmował się misji dyplomatycznych do Wiednia. Jednak na skutek zmiany orientacji polityki zagranicznej Zapolyi, został przez Austriaków internowany w wiedeńskiej karczmie. Na Węgry powrócił dopiero w 1567 roku.
7
Dzięki poparciu sułtana tureckiego Selima II Stefan Batory został wybrany w 1571 roku księciem Siedmiogrodu.
Swoim następcą wyznaczył brata Krzysztofa.
8
14 grudnia 1575 roku Batory został ogłoszony królem Polski.
Po ucieczce Henryka Walezego do Francji w 1574 roku, w Polsce zapanowało bezkrólewie na prawie półtora roku. Dopiero w 1575 roku Senat obrał na kolejnego króla Polski cesarza Maksymiliana II Habsburga, który jednak nigdy nie został oficjalnie koronowany. Na wieść o wyborze Maksymiliana, szlachta polska podburzona przez Jana Zamoyskiego, zażądała na tonie Piasta. Wobec takiego argumentu na króla została wybrana córka Zygmunta I Starego, Anna Jagiellonka. Szlachta zdecydowała też o jej zamążpójściu za Stefana Batorego, który tym samym stał się iure uxoris królem Polski. W 1576 roku Batory zaprzysiągł w Meggeszu pacta conventa - m.in zobowiązał się do odebrania ziem zagrabionych Polsce przez Rosję.
9
Gdy książę Siedmiogrodu został królem Polski, za cenę wyższego haraczu płaconego Turkom (25 tys. florenów), uzyskał zgodę na unię personalną polsko-siedmiogrodzką.
Mimo iż regentem w Siedmiogrodzie mianował swego brata Krzysztofa, król w Krakowie zorganizował oddzielną kancelarię siedmiogrodzką, aby wszystkie ważniejsze decyzje podejmować osobiście. W późniejszych operacjach wojennych wykorzystywał też żołnierzy siedmiogrodzkich, rekrutowanych głównie spośród Rumunów i Szeklerów.
10
Małżeństwo Stefana Batorego z Anną Jagiellonką było ruchem czysto politycznym.
Rok przed koronacją Batorego, kasztelan biecki Stanisław Szafraniec wysunął propozycję mariażu tych dwojga, na co przystały wszystkie województwa. Sam Batory, jeszcze jako książę siedmiogrodzki, podjął walkę o polski tron by nie dopuścić do zdobycia go przez Habsburgów, co pogorszyłoby sytuację podzielonych Węgier.
16 marca 1576 roku przekroczył on granicę Rzeczypospolitej w pobliżu Śniatynia nad Prutem (miasto na Ukrainie), a 1 maja został koronowany dzięki głosom szlachty, jako kontrkandydat Habsburga.
11
Batory w chwili ślubu miał 42 lata, a Anna Jagiellonka 52.
Anna nie była kobietą urodziwą, uchodziła też za zdewociałą, ale poślubienie jej było warunkiem panowania w Polsce, więc Batory bez wahania się zgodził. Istnieją również doniesienia, że cierpiała ona też na poważne dolegliwości reumatyczne oraz zaawansowaną próchnicę zębów, dlatego król unikał kontaktów z nią w alkowie (podejrzewano go o impotencję). Ponoć Batory odwiedził małżonkę w łożnicy jedynie dwa lub trzy razy w ciągu całego małżeństwa trwającego 10 lat.
12
Batory mało czasu spędzał na Wawelu, rzadko tam bywał ze względu na prowadzone wojny.
Życie małżeńskie króla, oczami postronnych, pozostawiało wiele do życzenia. Batory nie pozostawił po sobie potomka, przynajmniej oficjalnie. Pojawiły się spekulacje, że chciał pozostawić tron Janowi Zamoyskiemu, ale nie zostało to nigdy potwierdzone.
Choć Anna Jagiellonka miała nadzieję na pełnienie istotnej roli w rządzeniu krajem obok męża, król skutecznie jej to uniemożliwiał.
13
Nie wszyscy od razu zaakceptowali pojawienie się na polskim tronie Batorego.
Habsburgom wierne pozostało Wielkie Księstwo Litewskie i Prusy Królewskie. Dopiero demonstracja siły wojskowej Batorego spowodowała w końcu uznanie go przez Litwę i Prusy i skłoniła do złożenia hołdu przez księcia pruskiego Albrechta Fryderyka Hohenzollerna.
14
Przeciwny królowi pozostawał także Gdańsk, który odmówił mu wpuszczenia do miasta.
Było to powodem wybuchu wojny Rzeczypospolitej z Gdańskiem. Batory rozpoczął blokadę ekonomiczną miasta, kierując cały spływ zboża do portu w Elblągu. Dopiero po śmierci Maksymiliana II, gdy opór miasta stał się bezcelowy, a wojska batoriańskie pobiły Gdańszczan w bitwie pod Lubiszewem i po zniesieniu tzw. statutów Karnkowskiego, Gdańsk uznał Batorego (miasto wypłaciło sumę 200 tys. złotych w złocie, jako odszkodowanie). Król uroczyście wjechał do miasta 16 grudnia 1577 roku i przyjął przysięgę wierności od Rady Miasta.
15
W czasie, gdy wojska batoriańskie oblegały Gdańsk, car Iwan IV Groźny uderzył na czele 40-tysięcznej armii na Inflanty.
Aby zdobyć fundusze na wojnę z Moskwą, Batory zmuszony był do zdobycia potrzebnych na ten cel funduszy. Idąc na pewne ustępstwa w sprawie Gdańska (zniesienie statutów Karnkowskiego), otrzymał od miasta 200 tys. zł w złocie. Zgodził się też na przejęcie kurateli nad chorym umysłowo księciem pruskim Albrechtem Fryderykiem Hohenzollernem przez jego brata stryjecznego Jerzego Fryderyka. Warunkiem było złożenie hołdu lennego Batoremu w 1578 roku przed kościołem św. Anny przy Krakowskim Przedmieściu w Warszawie, oraz wpłacenie do kasy królewskiej 200 tys. guldenów.
16
Po zdobyciu kontroli nad Rzeczpospolitą, Batory rozpoczął umacnianie swojej władzy, w czym wspierał go kanclerz Jan Zamoyski - jeden z najbardziej zaufanych doradców króla.
Batory zreorganizował sądownictwo, tworząc trybunały prawne - Trybunał Koronny w 1578 roku i Trybunał Litewski w 1581 roku. Choć osłabiło to nieco pozycję króla, nie przejmował się tym, gdyż bardziej zainteresowany był dziedzicznym tronem węgierskim. Sejm zgodził się na podniesienie podatków i forsowanie szeregu reform wzmacniających wojsko, w tym powołanie piechoty wybranieckiej - piechoty powołanej z chłopów. Batory reformował armię Rzeczpospolitej na wzór wojsk węgierskich Siedmiogrodu.
17
Batory założył w 1579 roku Akademię Wileńską, podnosząc kolegium jezuitów w Wilnie do godności Akademii.
Była to druga uczelnia wyższa w Rzeczypospolitej, a jej pierwszym rektorem został Piotr Skarga.
Batory otaczał szczególną opieką zakony jezuitów, popierał zakładane przez nich kolegia w Płocku, Rydze, Dorpacie, Grodnie i Nieświeżu. Był żarliwym katolikiem, aktywnie popierał tę religię, ale jednocześnie był tolerancyjny wobec innych religii; potępił antyprotestancki tumult w Krakowie, zapobiegł usunięciu z Warszawy luteran, wydał szereg dekretów chroniących polskich Żydów, potępiał wszelką przemoc religijną. Królowi Batoremu przypisuje się wypowiedź: "Królem jestem ludzi, nie sumienia". Batory doceniał znaczenie tolerancji, jako wartości samej w sobie, a nie tylko jako wymogu politycznej pragmatyki. Mawiał on: "Bóg zastrzegł sobie trzy rzeczy: tworzyć coś z niczego, znać przyszłość i rządzić sumieniami".
18
Na osobę Batorego przygotowywany był zamach.
O zamachu, który przygotowywał banita Samuel Zborowski,  król został ostrzeżony przez wojewodę sieradzkiego Olbrachta Łaskiego. Zborowski został pojmany, a wyrok śmierci wydany przez Jana Zamoyskiego został zatwierdzony przez króla. Wyrok wykonano 26 maja 1584 roku na dziedzińcu zamku wawelskiego.
Ujęcie i śmierć Zborowskiego traktowane było przez wielu jako spór monarchy ze szlachtą i przez wiele lat było to poważnym, powracającym sporem w polityce wewnętrznej Polski.
19
Batory pragnął odbudować Rzeczpospolitą jako samodzielne, silne mocarstwo, ale niesprzyjająca sytuacja międzynarodowa nie pozwoliła mu w znaczący sposób zrealizować tych planów.
Pokoju poszukiwał poprzez silne sojusze. Pozostając nieufny wobec Habsburgów, tradycje dobrych stosunków podtrzymywał z zachodnim sąsiadem - Świętym Cesarstwem Rzymskim - dawnymi traktatami i misjami dyplomatycznymi. Kłopoty na południowo-wschodniej granicy z Imperium Osmańskim udało mu się stłumić poprzez rozejm podpisany w 1577 i 1579 roku. Problemem była Rosja, nieunikniona wojna z Moskwą, na którą Sejm w 1578 roku przyznał Batoremu dotację.
20
Wojnę z Rosją o odebranie zagarniętych przez nią Inflant i ziemi płockiej rozpoczął Batory w 1579 roku.
Przeprowadził trzy zwycięskie kampanie zaczepne na terytorium Rosji, do których zmobilizował 48 tys. żołnierzy i silną artylerię oblężniczą przeciw 200-tys. armii rosyjskiej. W czasie pierwszej kampanii zdobył Płock. Druga doprowadziła do zdobycia Wielkich Łuk, a w 1581 roku Batory podszedł pod mury Pskowa, który oblegał przez sześć miesięcy. Odcięcie wojsk moskiewskich od Inflant, a także wyczerpanie oblężeniem, skłoniło Iwana IV Groźnego do zawarcia pokoju, podpisanego w Jamie Zapolskim w 1582 roku. W jego wyniku Rzeczpospolita odzyskała prawie całe Inflanty i Płock, a wojska moskiewskie musiały te tereny opuścić.  Plany cara Iwana Groźnego zdobycia dostępu do Bałtyku nie powiodły się.
21
Wielu zaufanych doradców Batorego było Węgrami - król nadal interesował się węgierską polityką.
Jednak najwierniejszym i najbliższym współpracownikiem był kanclerz wielki koronny Jan Zamoyski, który jako bardzo utalentowany polityk przyczynił się do sukcesów Batorego, zarówno politycznych, gospodarczych i wojskowych. Zamoyski stał się jednym z najbogatszych magnatów europejskich, był także wielkim mecenasem sztuki.
22
Stefan Batory nigdy nie nauczył się języka polskiego.
Oprócz węgierskiego dobrze znał łacinę, mówił po włosku i niemiecku.
W życiu osobistym król opisywany był jako osoba dość oszczędna w wydatkach, natomiast jego ulubionymi rozrywkami było polowanie i czytanie książek.
23
Batory rozważał kolejną wojnę z Rosją, ale jego plany zostały opóźnione z powodu braku poparcia Sejmu, który odmówił wnioskowanych podwyżek podatków.
Czekając na rozwój wypadków, król polował w Puszczy Molawickiej w Kundzinie. Tam nagle źle się poczuł i został przewieziony do pobliskiego Grodna, gdzie wkrótce zmarł 12 grudnia 1586 roku, o piątej po południu. Miał 53 lata.
Zmarł prawdopodobnie na mocznicę, będącą schyłkowym stadium zwyrodnienia wielotorbielowatego nerek. Nagła śmierć Batorego, który uchodził za człowieka o dobrym zdrowiu, do dziś jest przedmiotem sporów wśród historyków i lekarzy. Sporządzony tuż po zgonie monarchy dokument, który mógłby rozstrzygnąć wątpliwości, zaginął.
Stefan Batory został pochowany w katedrze na Wawelu w Krakowie. W 1877 roku trumna ze szczątkami króla została otwarta. Znaleziono w niej regalia królewskie oraz szablę należącą do króla tzw. batorówkę.
Lubisz ciekawostki?

Podobne tematy

33 ciekawostki o Stanisławie Auguście Poniatowskim
33 ciekawostki o Stanisławie Auguście Poniatowskim
Ostatni król Polski
Stanisław August Poniatowski, po ośmiu stuleciach panowania królów na ziemiach polskich, zakończył istnienie monarchii w Rzeczpospolitej. Okres jego p ...
44 ciekawostki o Janie III Sobieskim
44 ciekawostki o Janie III Sobieskim
Lew Lechistanu
Jan III Sobieski był królem Polski przez dwadzieścia dwa lata. Był osobą bardzo dobrze wykształconą, posługującą się kilkoma językami obcymi, dla któr ...
13 ciekawostek o Michale Korybucie Wiśniowieckim
13 ciekawostek o Michale Korybucie Wiśniowieckim
Król o ogromnym apetycie na pomarańcze
Michał Korybut Wiśniowiecki był władcą Polski stosunkowo krótko, bo zaledwie cztery lata. Był królem elekcyjnym, którego obecność na tronie nie w smak ...
17 ciekawostek o Bolesławie II Szczodrym
17 ciekawostek o Bolesławie II Szczodrym
Trzeci koronowany władca Polski
Bolesław II Szczodry znany również jako Śmiały był bardzo utalentowanym władcą o dużych ambicjach. Chętnie brał udział w interwencjach wojskowych i po ...
19 ciekawostek o Henryku III Walezym
19 ciekawostek o Henryku III Walezym
Król uciekinier
Henryk Walezy był królem Polski zaledwie pół roku. Jak tylko nadarzyła się okazja, uciekł do Paryża by zostać królem Francuzów. W swoim przekonaniu ni ...
32 ciekawostki o królowej Jadwidze
32 ciekawostki o królowej Jadwidze
Jadwiga Andegaweńska
Jadwiga Andegaweńska została królem Polski jako dziesięcioletnia dziewczynka. Przyjechała co prawda do kraju swoich przodków, ale była bardzo osamotni ...
43 ciekawostki o Bolesławie III Krzywoustym
43 ciekawostki o Bolesławie III Krzywoustym
Lepiej zginąć od miecza za ojczyznę niż kupując zhańbiony żywot służyć obcym.
Bolesław Krzywousty był jednym z wybitnych książąt polskich. Po objęciu władzy musiał zmagać się z podziałem swojego państwa i nieprzychylnością państ ...
20 ciekawostek o Władysławie I Łokietku
20 ciekawostek o Władysławie I Łokietku
Pierwszy polski król koronowany na Wawelu
Władysław długo musiał starać się o objęcie władzy nad Polską, co było jego życiowym celem. Z praktycznie każdej strony jego rządom zagrażały wpływy i ...

Najnowsze tematy

11 ciekawostek o Pamukkale
11 ciekawostek o Pamukkale
Mlecznobiała twierdza zbudowana z włókien bawełny
 Pamukkale to wyjątkowe geograficznie i historycznie miejsce położone w zachodniej Turcji, znane głównie ze swoich białych, tarasowych basenów i kaska ...
24 ciekawostki o Filipinach
24 ciekawostki o Filipinach
Obszar o jednej z największych bioróżnorodności na świecie
Filipiny, archipelag skrywający w swoim objęciu niezliczone wyspy, stanowiące swoistą perłę Azji Południowo-Wschodniej, urzekają swoją niezwykłą różno ...
13 ciekawostek o Operze Garnier
13 ciekawostek o Operze Garnier
Académie Nationale de Musique
Opera Garnier, oficjalnie znana jako Palais Garnier, jest wybitnym dziełem architektonicznym i symbolizuje złoty okres opery i baletu w XIX wieku. Zos ...
17 ciekawostek o San Gimignano
17 ciekawostek o San Gimignano
Miasto Pięknych Wież
San Gimignano to urokliwe miasto w sercu włoskiej Toskanii, które zachwyca swoją niezwykłą urodą, fascynującą historią i wyjątkowym charakterem. To ma ...
20 ciekawostek o Martynice
20 ciekawostek o Martynice
Wyspa Kwiatów
Martynika to francuskie terytorium zamorskie położone na Karaibach. Jej historia związana jest z kolonizacją francuską i handlem niewolnikami. Jako cz ...
14 ciekawostek o waranie z Komodo
14 ciekawostek o waranie z Komodo
Największa jaszczurka na świecie
Waran z Komodo to duży gatunek gada z rodziny waranowatych, który jest endemitem na indonezyjskich Małych Wyspach Sundajskich. Jest to jedyny współcze ...
18 ciekawostek o golfie
18 ciekawostek o golfie
Jedna z najstarszych gier sportowych na świecie
Golf to nie tylko sport, to prawdziwy styl życia. To gra, która łączy w sobie elegancję, precyzję i niekończącą się pasję. Na pierwszy rzut oka może w ...
22 ciekawostki o Filadelfii
22 ciekawostki o Filadelfii
Pierwsza stolica Stanów Zjednoczonych
Filadelfia, nazywana często "Miastem Braterskiej Miłości", jest jednym z najważniejszych i historycznie bogatych miast w Stanach Zjednoczonych. Miasto ...

Podobne tematy