Ciekawostki o Czesławie Miłoszu

Żył w latach 1911-2004.

Był synem Aleksandra Miłosza, polskiego inżyniera budownictwa i jego żony Weroniki z Kunatów. Rodzina Miłoszów pieczętująca się herbem Lubicz, należała do starego szlacheckiego rodu.

Ze strony matki jego dziadkiem był Zygmunt Kunat, potomek polskiej rodziny wywodzącej się z XIII w., posiadającej majątek w Krasnogrudzie (wieś w województwie podlaskim przy granicy z Litwą). Po studiach rolniczych w Warszawie, Zygmunt Kunat ożenił się z babką Czesława Miłosza, Józefą, potomkinią szlacheckiego rodu Syruć, litewskiego pochodzenia (jeden z jej przodków, Szymon Syruć był osobistym sekretarzem Stanisława I Leszczyńskiego). Dziadkowie Miłosza osiedlili się w Szetejniach.

Jego żona, babcia Miłosza, Stanisława, była córką lekarza z Rygi i należała do niemiecko-polskiej rodziny von Mohl. Majątek Miłoszów znajdował się w Serbinach. 

Ojciec Miłosza urodził się i kształcił w Rydze, matka urodziła się w Szetejniach, a kształciła w Krakowie.

Opisywał w nich wpływ katolickiej babci Józefy na kształtowanie się jego osobowości, rozkwitające w nim zamiłowanie do literatury oraz wczesną świadomość podziału klasowego społeczeństwa, z punktu widzenia członka szlachty polskiej na Litwie. Wychowywanie się na terenach dawnego Wielkiego Księstwa Litewskiego, jego wielokulturowość i tolerancja miały duży wpływ na twórczość Miłosza. Także wydarzenia historyczne, których był świadkiem (rewolucja październikowa i wojna polsko-bolszewicka), oraz przemieszczanie się po terenach Rosji wraz z ojcem, znalazło odzwierciedlenie w jego twórczości.

Kiedy ojciec Miłosza został zatrudniony do pracy przy projektach infrastrukturalnych na Syberii, on i jego matka, udali się tam wraz z nim. Po wybuchu I wojny światowej w 1914 roku ojciec Miłosza został wcielony do armii rosyjskiej, z zadaniem budowy dróg i mostów dla armii. Miłosz z matką schronili się w Wilnie. Następnie ponownie dołączyli do ojca, podążając za nim w miarę przesuwania się frontu w głąb Rosji, gdzie w 1917 roku urodził się brat Miłosza, Andrzej.

W 1918 roku, po przeprawie przez Estonię i Łotwę, rodzina wróciła do Szetejnów.

Zamieszkali w Wilnie, z którego musieli jeszcze uciekać na skutek działań wojennych, by w końcu powrócić tam po zakończeniu wojny w 1921 roku.

Posługiwał się językiem polskim, litewskim, rosyjskim, angielskim, francuskim i hebrajskim. Po ukończeniu gimnazjum im. Zygmunta Augusta w Wilnie, wstąpił w 1929 roku na wileński Uniwersytet Stefana Batorego, początkowo jako student polonistyki na Wydziale Humanistycznym, później  przeniósł się na Wydział Nauk Społecznych by studiować prawo.

Podczas studiów dołączył do głośnego w Wilnie Akademickiego Klubu Włóczęgów Wileńskich, a po wyjściu z niego razem z lewicującymi kolegami założył Klub Intelektualistów. Był członkiem grupy młodych poetów Żegary i współtwórcą pisma o tej samej nazwie. Pracował też w Polskim Radiu Wilno.

Jego pierwsze opublikowane wiersze ukazały się w uniwersyteckim czasopiśmie studenckim "Alma Mater Vinensis" w 1930 roku. Były to wiersze "Kompozycja" i "Podróż".

Oscar stał się dla Miłosza mentorem i inspiracją. Po powrocie do Wilna zaangażował się w obronę żydowskich studentów nękanych przez antysemitów. W jednym z takich ataków, wkraczając w tłum, odpierał ataki na Żydów. Jeden ze studentów żydowskich zginął od uderzenia kamieniem w głowę.

Wyjechał do Paryża na roczne studia, pisał stamtąd artykuły do gazety w Wilnie i często spotykał się z kuzynem Oscarem Miłoszem. W 1936 roku wrócił do Wilna, gdzie prowadził audycje literackie w Radiu Wilno. Po zaledwie roku pracy w Radiu został zwolniony pod zarzutem sympatyzowania z lewicą (już jako student posiadał socjalistyczne poglądy).

W tym samym roku ukazał się jego drugi zbiór poezji (pierwszy w 1933 r.) "Trzy zimy" - jeden z krytyków porównał go wówczas z Adamem Mickiewiczem.

Janina pracowała w dziale kadr rozgłośni Polskiego Radia, jednocześnie studiowała na Wydziale Prawa Uniwersytetu Warszawskiego. Działała w Stowarzyszeniu Miłośników Filmu "Start", Spółdzielni Filmowej "Krąg" i Spółdzielni Autorów Filmowych (SAF). Była współautorką scenariusza do znanego filmu "Strachy", który wyświetlono w październiku 1838 roku.

W 1934 roku wyszła za mąż za reżysera Eugeniusza Cękalskiego. Gdy na przełomie 1937/38 roku poznała Czesława Miłosza, odeszła od męża i i żyła z Miłoszem w nieformalnym związku. Razem zamieszkiwali na Dynasach (fragment warszawskiego Powiśla przy skarpie wiślanej) do 1939 roku. Miłosza poślubiła dopiero po śmierci Cękalskiego, w 1956 roku w Paryżu. Janina była matką Anthony'ego Miłosza.

Ponieważ Janina została w Warszawie, postanowił wrócić, ale plany te pokrzyżowała mu rosyjska inwazja na Polskę. Aby uniknąć nadciągającej Armii Czerwonej, udał się do Bukaresztu. Tam uzyskał litewski dokument tożsamości i sowiecką wizę, dzięki której mógł podróżować pociągiem do Kijowa, a następnie do Wilna. Po wkroczeniu Armii Czerwonej na Litwę zaopatrzył się w fałszywe dokumenty, dzięki którym mógł przedostać się do Polski. Była to długa podróż, głównie pieszo, która zakończyła się latem 1940 roku powrotem do Warszawy i spotkaniem z Janiną.

Uczęszczał na tajne wykłady Władysława Tatarkiewicza - filozofa, historyka filozofii i etyki. Przetłumaczył na język polski "Jak wam się podoba" Szekspira i "Ziemię jałową" TS Eliota. Wraz ze swym przyjacielem powieściopisarzem Jerzym Andrzejewskim zaaranżował także wydanie trzeciego tomu poezji "Wiersze", pod pseudonimem "Jan Syruć". 

Tomik został wydany w 1940 roku, a na stronie tytułowej podano, że został on wydany przez fikcyjną prasę we Lwowie w 1939 roku. Być może była to pierwsza potajemnie wydana książka w okupowanej Warszawie.

W 1942 roku Miłosz zaaranżował wydanie przez podziemną prasę antologii poetów polskich "Pieśń niezwyciężona".

Brat Miłosza, Andrzej, także aktywnie pomagał Żydom w Warszawie. W 1943 roku przetransportował polskiego Żyda Seweryna Trossa i jego żonę z Wilna do Warszawy. Miłosz przyjął Trossów, znalazł im kryjówkę, wspierał finansowo. Trossowie ostatecznie zginęli w czasie Powstania Warszawskiego.

Miłosz nie wstąpił do Armii Krajowej, co w późniejszych latach tłumaczył instynktem samozachowawczym oraz własnym przekonaniem, że kierownictwo AK było prawicowe i dyktatorskie. Nie brał też udziału w planowaniu i realizacji Powstania Warszawskiego. Uważał powstanie za "zgubiony wysiłek militarny", a jemu brakowało "patriotycznego uniesienia". Nazwał powstanie "nagannym, lekkomyślnym przedsięwzięciem", ale później skrytykował Armię Czerwoną, że nie pomogła powstańcom, kiedy miała ku temu okazję.

Z obozu został wyratowany przez nieznajomą katolicką zakonnicę, która błagała Niemców w jego imieniu. Po uwolnieniu, on i Janina uciekli z miasta i osiedlili się w podkrakowskiej wsi.

Zaraz po wojnie Miłosz wydał swój czwarty tomik poezji "Ratunek", w którym skoncentrował się na swoich przeżyciach wojennych. Zawarł w nim niektóre z jego najbardziej chwalonych dzieł, w tym dwudziestowierszowy cykl "Świat" oraz cykl "Głosy ubogich". Tom zawierał także niektóre z jego najczęściej antologizowanych wierszy, m.in. "Pieśń o końcu świata", "Campo di Fiori" czy "Biedny chrześcijanin patrzy na getto".

Swoją pracę dyplomatyczną dla komunistycznego rządu PRL podjął w Stanach Zjednoczonych oraz Paryżu. To właśnie w tym charakterze poznał Jane Irene Zielonko, przyszłą tłumaczkę "Zniewolonego umysłu", z którą miał romans. Przeniósł się z Nowego Jorku do Waszyngtonu, a wreszcie do Paryża, organizując i promując polskie wydarzenia kulturalne. 

Choć był reprezentantem Polski, która za żelazną kurtyną była postrzegana jako sowiecki kraj satelicki, nie należał do żadnej partii komunistycznej.

Zamiast tego pisał artykuły do różnych polskich czasopism, przybliżając czytelnikom amerykańskich pisarzy, takich jak Eliot, Faulkner, Hemingway, Mailer, Lowell czy Auden. Tłumaczył też na język polski "Otella" Szekspira oraz dzieła Walta Whitmana, Carla Sandburga, Pabla Nerudy i in.

W Waszyngtonie w 1947 roku urodził się syn Miłosza i Janiny - Anthony.

Na wydziale, nazwanym imieniem Adama Mickiewicza, wykładał Manfred Kridl, przyjaciel Miłosza, autor książki naukowej o Mickiewiczu. Aprobatę wyraziła wnuczka Mickiewicza, która napisała list do ówczesnego dyrektora Columbia University, Dwighta D. Eisenhowera. Przeciwny był natomiast Kongres Polonii Amerykańskiej, który obawiał się komunistycznej infiltracji Columbii. Mimo kontrowersji wydział powstał, odbywały się wykłady. Wydział zakończył swoją działalność w 1954 roku, gdy ustało finansowanie z Polski.

Był zbulwersowany warunkami panującymi w kraju, atmosferą wszechogarniającego strachu przed rządem i jego służbami bezpieczeństwa. Po powrocie do USA szukał sposobu na opuszczenie stanowiska dyplomaty, zasięgnął nawet opinii Alberta Einsteina, którego poznał podczas pełnienia obowiązków.

W miarę jak Polska pod wpływem Stalina stawała się krajem bardziej opresyjnym, przełożeni Miłosza zaczęli postrzegać go jako zagrożenie. Miłosz był szczery w swoich raportach do Warszawy, ponad to spotykał się z osobami, które nie były aprobowane prze jego mocodawców. W konsekwencji nazwano go "Jednostką ideologicznie całkowicie obcą".

Pod koniec lat 50., gdy Janina była w drugiej ciąży, Miłosza odwołano do Warszawy i skonfiskowano mu paszport. Po interwencji ministra spraw zagranicznych Zygmunta Modzelewskiego, paszport mu zwrócono. Zdając sobie sprawę, że pozostanie w Polsce grozi mu niebezpieczeństwem, w styczniu 1951 roku wyjechał do Paryża.

Ponieważ jego żona i syn przebywali w Stanach Zjednoczonych, złożył podanie o wyjazd, niestety odmówiono mu. W USA postrzegany był jako komunista. Nie mógł opuścić Francji i nie był obecny przy narodzinach swojego drugiego syna, Johna Petera.

Miłosz poprosił o azyl we Francji. Po trzech miesiącach ukrywania się zorganizował konferencję, na której wyjaśnił dlaczego nie może zamieszkać w Polsce i dlaczego nie może pracować dla polskiego reżimu. Był pierwszym znanym artystą z komunistycznego kraju, który publicznie podał powody zerwania więzi z komunistyczną Polską.

Będąc w Paryżu doświadczał również krytyki, ale zdarzały się głosy uznania i poparcia. Przyszły noblista Pablo Neruda, wówczas zwolennik Związku Radzieckiego zaatakował Miłosza w komunistycznej gazecie jako "Człowieka, który uciekł". Z kolei Albert Camus, kolejny przyszły noblista, odwiedził Miłosza i zaoferował mu swoje wsparcie. Kolejną zwolenniczką była szwajcarska filozofka Jeanne Hersch, z którą Miłosz miał krótki romans.

W tym czasie ukazała się publikacja "Zniewolony umysł" stanowiąca analizę metod i konsekwencji sowieckiego komunizmu, która przyniosła Miłoszowi pierwsze czytelnictwo w Stanach Zjednoczonych. Niemiecki filozof Karl Jaspers określił tę książkę jako "znaczący dokument historyczny". Stała się ona podstawą kursów politologicznych i uważana jest za klasyczne dzieło w badaniach nad totalitaryzmem.

W czasie pobytu we Francji , oprócz "Zniewolonego umysłu" Miłosz opublikował jeszcze dwa zbiory wierszy, dwie powieści ("Przejęcie władzy" i "Dolina Issy) oraz pamiętnik.

W 1956 roku Miłosz i Janina pobrali się w Paryżu.

Z tą ofertą i przy słabnącym klimacie makkartyzmu mógł przenieść się do Stanów Zjednoczonych. Udowodnił, że jest biegłym i popularnym wykładowcą i już po dwóch miesiącach otrzymał propozycję pracy (Miłosz nie posiadał doktoratu i doświadczenia pedagogicznego).

Dzięki stałemu zatrudnieniu jako etatowy profesor języków i literatur słowiańskich, Miłosz był w stanie uzyskać obywatelstwo amerykańskie i kupić dom w Berkeley.

Pobyt w Berkeley był dla niego mimo wszystko dość frustrujący, bo był odizolowany od swoich przyjaciół, a także postrzegano go głównie jako postać polityczną, a nie jako wielkiego poetę. Jego poezja nie była dostępna w języku angielskim i nie mógł publikować w Polsce.

Niektórzy jego koledzy z Berkeley, nieświadomi jego twórczości, wyrażali zdziwienie, gdy 1980 roku otrzymał literacką Nagrodę Nobla.

Był to pierwszy kontakt wielu anglojęzycznych czytelników z poezją Miłosza, Wisławy Szymborskiej, Zbigniewa Herberta, Tadeusza Różewicza. W 1969 roku ukazał się w języku angielskim podręcznik Miłosza "Historia literatury polskiej".

Nadal publikował w języku polskim w prasie emigracyjnej w Paryżu. Jego zbiory wierszy z tego okresu to: "Król Popiel i inne wiersze", "Metamorfoza Boba", "Miasto bez imienia" i "Ze wschodu słońca".

Z tej okazji w 1978 roku otrzymał "Berkeley Citation", odpowiednik doktoratu honoris causa Uniwersytetu Kalifornijskiego. Kiedy jego żona Janina zachorowała i wymagała kosztownego leczenia, Miłosz wrócił do nauczania.

W dniu ogłoszenia nagrody Miłosz zorganizował krótką konferencję prasową, a następnie wyjechał aby poprowadzić wykład o Dostojewskim.

W noblowskim wykładzie Miłosz opisał swój pogląd na rolę poety, opłakiwał tragedie XX wieku oraz oddał hołd swojemu kuzynowi Oscarowi.

Jego twórczość przez 30 lat była zakazana w Polsce. Dopiero teraz mógł powrócić do kraju, z którego wyjechał w 1951 roku. Został przywitany entuzjastycznie, spotkał się z Lechem Wałęsą i Janem Pawłem II.

W 1981 roku został mianowany Norton Professor of Poetry na Uniwersytecie Harvarda. W 1986 roku zmarła żona Miłosza.

Zaczął publikować swoje teksty w języku polskim u krakowskiego wydawcy. Kiedy Litwa odzyskała niepodległość w 1991 roku, Miłosz odwiedził ten kraj po raz pierwszy od 1939 roku.

W 1992 roku Miłosz poślubił Carol Thigpen, wykładowczynię Emory University w Atlancie. Pozostali w związku małżeńskim aż do jej śmierci w 2002 roku.

Wraz z żoną Carol zamieszkał w Krakowie przy ulicy Bogusławskiego 6 w mieszkaniu 6 a.
W 1993 roku w październiku Czesławowi Miłoszowi uroczyście przyznano honorowe obywatelstwo Stołeczno-Królewskiego Miasta Krakowa. Miasto ofiarowało poecie również dwupokojowe mieszkanie w bliskim sąsiedztwie Plant i Rynku Głównego. W większym z dwóch pokoi mieścił się gabinet poety, biblioteka i sypialnia z szafą. W drugim, mniejszym pokoju znajdował się salonik i gabinet Carol. Była jeszcze kuchnia i niewielka łazienka.

W mieszkaniu nie brakowało licznych pamiątek - rodzinnych fotografii, starych zdjęć Wilna, obrazów malowanych przez przyjaciół poety czy innych bibelotów. Noblista wykupił mieszkanie na własność w 1996 roku, natomiast w 1999 roku nabył jeszcze sąsiednie mieszkanie i połączył oba lokale.

Dziś na kamienicy, w której poeta spędził swoje ostatnie lata, widnieje pamiątkowa tablica.

Ostatnimi samodzielnymi tomami poezji Miłosza były "To" i "Druga przestrzeń". Niezebrane wiersze napisane później ukazały się w języku angielskim w New Selected Poems oraz pośmiertnie w Selected and Last Poems.

Pogrzeb o charakterze państwowym odbył się w Kościele Mariackim. Uczestniczył w nim ówczesny premier Polski, Marek Belka oraz były prezydent Polski, Lech Wałęsa. Po uroczystości w Kościele Mariackim trumna  w asyście eskorty wojskowej i tłumu żegnających artystę ludzi została odprowadzona na miejsce ostatniego spoczynku. Czesław Miłosz spoczął w Krypcie Zasłużonych na Skałce.

Przed kościołem poeci Seamus Heaney, Adam Zagajewski i Robert Hass czytali wiersz Miłosza "W Szetejniach" po polsku, francusku, angielsku, rosyjsku, litewsku i hebrajsku - we wszystkich językach, które Miłosz znał.

Pogrzeb relacjonowały media z całego świata.

Twierdzili oni, że Miłosz był antypolski i antykatolicki, że podpisał petycję popierającą wolność słowa i zgromadzeń gejów i lesbijek. Papież Jan Paweł II wraz ze spowiednikiem Miłosza wystosował publiczny komunikat potwierdzający przyjęcie przez poetę sakramentów, co stłumiło protest.

Syn Miłosza, Anthony jest kompozytorem i projektantem oprogramowania. Studiował językoznawstwo, antropologię i chemię na Uniwersytecie Kalifornijskim w Berkeley oraz neurologię w Centrum Medycznym Uniwersytetu Kalifornijskiego w San Francisco. Przetłumaczył na język angielski niektóre wiersze ojca.

W 1978 roku rosyjsko-amerykański poeta Joseph Brodsky nazwał Miłosza "jednym z wielkich poetów naszych czasów, być może największym".