Kultura i sztuka

Ciekawostki o szopce bożonarodzeniowej

Znaleźliśmy 15 ciekawostek na temat szopki bożenarodzeniowej

Symbol Bożego Narodzenia

Zwyczaj budowania szopek jest mocno zakorzeniony w tradycji Bożego Narodzenia.  Przyjście na świat Jezusa znalazło odzwierciedlenie, głównie w ludowej sztuce chrześcijańskiej wielu krajów świata, w postaci różnego rodzaju inscenizacji. Przedstawiają one wyobrażone miejsce narodzin Chrystusa i osób, które temu wydarzeniu towarzyszyły. Czasami są to, wzorem św. Franciszka z Asyżu, "żywe szopki", w których występują ludzie i zwierzęta. Najczęściej jednak są to misternie budowane instalacje, których tematyka dotyczy samego misterium, ale połączona jest z lokalnymi zwyczajami i lokalnymi wyobrażeniami.

1
Inspiracją dla szopki bożonarodzeniowej była relacja apostołów, Mateusza i Łukasza, zawarta w Ewangelii.

Mateusz i Łukasz przedstawili w Ewangelii historię narodzin Jezusa w nieco inny sposób. Łukasz opisuje anioła ogłaszającego narodziny pasterzom, którzy następnie udają się do miejsca, w którym się to wydarzyło i znajdują Jezusa w żłobie. Mateusz skupia się na przybyciu do Świętej Rodziny Trzech Króli z darami dla Jezusa, którym drogę wskazywała gwiazda.

Większość szopek łączy w sobie elementy obu ewangelii, przedstawiając zarówno Dzieciątko w żłóbku i pokłon paserzy, jak i Trzech Królów z darami i Gwiazdę Betlejemską.

2
Szopka bożonarodzeniowa jest niejako opowieścią o narodzinach Jezusa Chrystusa.

Głównymi bohaterami szopek są:

  • Dzieciątko Jezus w żłobie
  • Maryja, matka Jezusa
  • Józef, przybrany ojciec Jezusa, zwykle przedstawiany jako starszy mężczyzna,
  • pasterze i owce
  • Trzech Mędrców ze Wschodu (Kacper, Melchior i Baltazar) z darami (złotem, kadzidłem i mirrą), często z wielbłądami 
  • Anioł Zwiastowania
3
Szopkę bożonarodzeniową określa się również mianem żłóbek.

Już w latach 30. IV wieku cesarzowa Helena (przypisuje się jej ufundowanie m.in. Bazyliki Narodzenia Pańskiego) nakazała zbudowanie marmurowego żłóbka w betlejemskiej grocie. W późniejszym okresie, gdy w Betlejem osiadł św. Hieronim, do żłóbka dodano figury Świętej Rodziny i pasterzy.

Najwcześniejsza szopka pochodzi z roku 380. Znaleziono ją we wczesnochrześcijańskich katakumbach św. Walentego w Rzymie. Za twórcę pierwszej żywej szopki uznawany jest święty Franciszek z Asyżu. Powstała ona w 1223 roku w Greccio w środkowych Włoszech.

 W szopce wystawionej w jaskini niedaleko Greccio biblijne postaci odgrywane były przez ludzi i zwierzęta.  Święty Franciszek, zamiast wygłosić kazanie, odtworzył wydarzenie związane z narodzeniem Jezusa z udziałem ludzi i zwierząt. Papież Honoriusz II udzielił błogosławieństwa temu przedsięwzięciu.

Szopkę św. Franciszka opisał św. Bonawentura w Żywocie św. Franciszka z Asyżu", napisanym około 1260 roku.

4
Tego typu inscenizacje stały się bardzo popularne i rozpowszechniły się we wszystkich chrześcijańskich krajach.

W przeciągu stu lat, każdy katolicki kościół we Włoszech posiadał szopkę bożonarodzeniową. Żywe postaci zostały zastąpione przez figury, a scenografia zmieniała się w zależności od regionu. Król Obojga Sycylii Karol III kolekcjonował takie szopki, zachęcając swoim entuzjazmem innych.

Szopki stały się bardzo popularne w Królestwie Neapolu, Genui oraz w Państwie Kościelnym (działało ono w latach 756-1870 na terenie obecnych środkowych Włoch). Szopki wykonywano w różnych rozmiarach i z różnych materiałów, takich jak terakota, papier, drewno, wosk, kość słoniowa. Często sprzedawano je już z gotowym tłem stajenki.

5
W różnych krajach powstały różne tradycje szopek bożonarodzeniowych.

Tworzone są one przy wykorzystaniu bardzo różnych technik plastycznych, z wyraźnymi różnicami kulturowymi w zależności od kraju. Wykonanie szopek często uchodzi za prawdziwą sztukę, w której artyści włączają do swoich prac elementy miejscowego folkloru. 

W Prowansji popularne są ręcznie malowane santony - małe figurki z terakoty lub podobnego materiału, które stanowią wyposażenie szopek (postacie Św. Rodziny, zwierząt, a także prowansalskiego życia wiejskiego).

W południowych Niemczech i Austrii tradycyjnie używa się figurek struganych ręcznie z drewna.

6
We Włoszech szczególnie znane i cenione są szopki neapolitańskie.

Po raz pierwszy szopka w Neapolu pojawiła się w XIII wieku, w kościele Santa del Presepe. Szczyt popularności i kunsztu neapolitańskie szopki osiągnęły w XVIII wieku. Wykonywano je na dworach królewskich i książęcych, w domach mieszczańskich i w ubogich chatach, gdzie stanowiły zwyczajowy podarunek świąteczny. Ich scenerię stanowi architektura Neapolu i okolic.

Szopki neapolitańskie odwoływały się do codziennego życia, poza postaciami Świętej Rodziny i pasterzy, zawierały figurki rzeźników, winiarzy, tkaczy, garncarzy, którzy ukazani byli w miejscach swojej pracy. Zawierały tez rekwizyty z codziennego życia i miejsca powstawania szopki.

    Dowiedz się więcej...
7
Szopka bożonarodzeniowa była głównym atrybutem i symbolem świąt Bożego Narodzenia zanim pojawiła się w XIX wieku choinka.

W protestanckich Niemczech szopka rozpowszechniła się głównie dzięki pracy Gustava Jahna, który zlecił wykonanie figur do szopki więźniom. Pod koniec XIX wieku rozpoczęła się seryjna produkcja figurek bożonarodzeniowych, która umożliwiła osobom mniej zamożnym ich kupno.

Od około 1865 roku do lat 70. częścią wielu szopek budowanych w kościołach katolickich były skarbonki misyjne (w bardzo wielu przypadkach funkcjonują nadal). Najbardziej znane ich formy to figurka przedstawiająca osobę z ciemną skórą, która po włożeniu doń pieniędzy poruszała głową na znak podziękowania. Rozwinęło się od tego określenie figurki jako Nickneger.

8
Domowe szopki były mało popularne w rodzinach katolickich w XIX wieku.

Rozpowszechniły się na dużą skalę w wieku XX, kiedy to nawet dzieci w szkołach samodzielnie wytwarzały figurki do szopek, a nawet same szopki o prostej konstrukcji.

9
W Polsce tradycja szopki bożonarodzeniowej zapoczątkowana została u schyłku XIII wieku przez zakon franciszkanów, którzy w tym czasie osiedlili się w naszym kraju.

Początkowo były to przedstawienia zwane jasełkami, w których na tle dekoracji ze skałami i grotami ustawiano żłóbek oraz rzeźbione w drewnie figurki Dzieciątka, Matki Boskiej, św. Józefa, pastuszków, zwierząt (głównie owieczki) i Trzech Królów. Z roku na rok uatrakcyjniano przedstawiane misterium rozbudowując dekorację, wprowadzając w ruch figurki, zwiększając ich ilość, a także wprowadzając postaci świeckie.

W XVI wieku pojawiła się w Polsce wędrowna forma jasełek, lalkowych bądź aktorskich. W kolejnych wiekach zaczęto wprowadzać do nich akcenty stricte polskie, o patriotycznej wymowie. Pojawiali się w nich bohaterowie narodowi, jak np. król Jan III Sobieski, hetman Czarniecki, przeor Kordecki czy husaria. Ze względu na to, iż traciły one swój religijny charakter, w XVIII wieku zabroniono wystawiania jasełek w kościołach, zezwolono jedynie na statyczny żłóbek. 

Zwyczaj jasełek ulicznych przetrwał, a nawet rozwinął się wśród grup kolędniczych obnoszących szopki po domach. W latach 20. XX wieku jedną z takich szopek eksponowano w Muzeum Etnograficznym na Wawelu.

10
Zwyczaj budowania szopek bożonarodzeniowych stał się szczególnie popularny w Krakowie.

Za twórców tradycji budowania krakowskich szopek uznaje się tamtejszych murarzy, którzy tworzyli zarówno niewielkie szopki na sprzedaż, jak i piękne, duże szopki wigilijne z kukiełkami, które nabierały charakteru obnośnego teatrzyku. Twórcą szopki, która do dziś stanowi wzór i swoisty kanon szopki krakowskiej był murarz i kaflarz z Krowodrzy, Michał Ezenekier. Szopkę tę określa się mianem "szopka matka". Ezenekier wraz ze swoim zespołem kolędniczym, w skład którego wchodził jego syn specjalizujący się w rzeźbieniu figurek, obnosił swoje szopki od 1864 roku, aż do I wojny światowej.

Podczas wojny władze austriackie zakazały kolędowania z szopkami. W okresie dwudziestolecia międzywojennego tradycja krakowskiej szopki została wskrzeszona, ale tuż przed wybuchem II wojny światowej, w związku z kryzysem gospodarczym i konkurencją innych form rozrywki, spadło zainteresowanie szopkami.


11
W 1937 roku zorganizowano w Krakowie konkurs na najpiękniejsza szopkę krakowską.

Wielki miłośnik krakowskich tradycji i zwyczajów, Jerzy Dobrzycki, zorganizował u stóp pomnika Adama Mickiewicza na krakowskim Rynku konkurs na najpiękniejszą szopkę. Rok później odbyła się druga edycja konkursu. Okres wojny tradycję zawiesił, ale już w 1945 roku przy zburzonym przez Niemców pomniku pojawili się szopkarze.

Od 1946 roku organizacją konkursu zajmuje się Muzeum Historyczne Miasta Krakowa. Krakowskie szopki znajdują się na liście reprezentatywnej niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości UNESCO oraz na Krajowej liście niematerialnego dziedzictwa kulturowego.

12
Szopki bożonarodzeniowe z różnych krajów świata można zobaczyć w Polsce.

Znajdują się one w Muzeum Towarzystwa Jezusowego Prowincji Polski Południowej w Starej Wsi w województwie podkarpackim. Znajduje się tam ogromny zbiór szopek, a najstarsze z nich liczą ponad sto lat.

13
Tradycję ustawiania szopki w Watykanie na placu Św. Piotra zapoczątkował Jan Paweł II w 1982 roku.

Jest to najsłynniejsza szopka bożonarodzeniowa. Każdego roku prezentowana jest inna. Jej forma czasami wzbudza kontrowersje, a nawet oburzenie. Tak się zdarzyło w 2020 roku, gdy stanęły tam ceramiczne posągi wykonane przez artystów z Abruzji. Posagi nie spodobały się, gdyż przypominały bardziej postacie filmowe, niż Świętą Rodzinę.

Szopka w Watykanie odsłaniana jest w pierwszej połowie grudnia, w tym samym czasie podświetlana jest również choinka na placu Św. Piotra. Druga watykańska szopka znajduje się w Bazylice Świętego Pawła.

14
Największa szopka bożonarodzeniowa na świecie stanęła w 2020 roku w Alicante.

Została ona wpisana do księgi rekordów Guinnessa w kategorii atrakcji turystycznych.

15
W hiszpańskiej miejscowości Escorial wystawiana jest szopka z postaciami naturalnych rozmiarów.

Escorial to miejscowość znajdująca się około 50 km od Madrytu. Jest ona słynna z okazałego kompleksu pałacowo-klasztornego wybudowanego przez Filipa II oraz szopki betlejemskiej wystawianej w okresie świątecznym na ulicach i placach starego miasta. Kompozycje postaci naturalnych rozmiarów inspirowane są sceną narodzin Jezusa, a także barwnymi widokami zaczerpniętymi z Ziemi Świętej z okresu I w n.e. Szopkę w Escorialu co roku odwiedza tysiące turystów.

Pochodząca z XVI wieku szopka Belen de Coral, znajdująca się w klasztorze Descalzas Reales w Madrycie, zawiera figury wykonane z koralu, srebra i brązu.

Najnowsze tematy

Ciekawostki o Ojos del Salado
Ojos del Salado to stratowulkan należący do pasma górskiego Andów, położony na granicy Argentyny i Chile. Z wysokością 6891 m n.p.m. zajmuje pozycję n ...
Ciekawostki o Elbrusie
Elbrus jest starym stratowulkanem o niemal symetrycznej budowie. Uznaje się go za uśpiony, gdyż od około dwóch tysięcy lat nie odnotowano jego erupcji ...
Ciekawostki o Cotopaxi
Cotopaxi to jeden z najwyższych czynnych wulkanów. Jest stratowulkanem o niemalże idealnym stożku, który dla rdzennej andyjskiej ludności był zawsze p ...
Ciekawostki o Atakamie
Pustynia Atakama w Chile jest ogromną przestrzenią o marsjańskim krajobrazie. Jest najbardziej suchą niepolarną pustynią na świecie i drugą pod względ ...
Ciekawostki o Montanie
Mottem tego jednego z największych stanów jest "złoto i srebro", ale w przypadku Montany znaczy to znacznie więcej. Oprócz bogatych złóż  mineralnych, ...
Ciekawostki o Marku Grechucie
Marek Grechuta był jedną z największych indywidualności. Był prawdziwym artystą o wielu talentach: piosenkarza, poety, kompozytora, malarza, architekt ...
Ciekawostki o Saharze
Nazwa pustyni wywodzi się z języka arabskiego, gdzie słowo ṣaḥārā oznacza pustynie (rodzaj żeński w liczbie mnogiej). Przynajmniej przez kilka tysięcy ...
Ciekawostki o grzybach
Grzyby występują na całym świecie i rosną w szerokim zakresie siedlisk. Można je spotkać w ekstremalnych środowiskach, takich jak pustynie lub obszary ...

Podobne tematy

Ciekawostki o świętej Łucji
Święta Łucja to patronka przede wszystkim Syrakuz, miasta na Sycylii, w którym się urodziła i zmarła. Była męczennicą, która oddała swoje młode życie ...
Ciekawostki o świętej Ricie
Święta Rita od kilku stuleci należy do najbardziej popularnych świętych na świecie. Plasuje się w pierwszej czwórce ulubionych świętych, obok ojca Pio ...
Ciekawostki o Świętym Mikołaju
Święty Mikołaj roznoszący prezenty dzieciom, posiada swój pierwowzór w osobie biskupa Miry, który cały swój majątek rozdał biednym. Wizerunek dobrodus ...
Ciekawostki o kolędach
Gdy zbliżają się święta Bożego Narodzenia, zewsząd docierają do nas melodie, które znamy od zawsze - kolędy. Razem z choinką tworzą one niezwykłą atmo ...
Ciekawostki o choince
Jest najbardziej charakterystycznym symbolem świąt Bożego Narodzenia i ich nieodzownym elementem, bez którego trudno sobie wyobrazić te święta. Zielo ...
Ciekawostki o Wielkanocy
Wielkanoc jest najważniejszym chrześcijańskim świętem. Obchodzona na wiosnę ma na celu upamiętnić mękę, śmierć i zmartwychwstanie Jezusa. ...
Ciekawostki o pomniku Chrystusa Zbawiciela w Rio de Janeiro
Pomnik Chrystusa Zbawiciela w Rio de Janeiro jest symbolem tego miasta, ikoną Brazylii i zamieszkujących tam katolików. Wzniesiony w celu upamiętnieni ...
Ciekawostki o Stefanie Wyszyńskim
Stefan Wyszyński był polskim duchownym, prymasem, który ze względu na liczne zasługi, po śmierci nazywany został przez Polaków Prymasem Tysiąclecia. B ...

Powiązane artykuły