Ludzie

Ciekawostki o Elizie Orzeszkowej

Znaleźliśmy 20 ciekawostek na temat Elizy Orzeszkowej

Polska George Sand

Eliza Orzeszkowa była wybitną pisarką epoki pozytywizmu.
W swojej twórczości poruszała tematy dotyczące problematyki społecznej, narodowościowej, kobiecej, także feministycznej. Z tego też powodu porównywano ją do francuskiej pisarki o poglądach feministycznych, George Sand.

Sama prezentowała postawę kobiety niezależnej, wolnej, nie skrepowanej konwenansami, która, mimo obowiązujących schematów, żyła jak chciała. 

Zachęcała kobiety do pracy nad sobą, uświadamiała im rolę wykształcenia, samodzielności w pracy zawodowej, równouprawnienia - była propagatorką wzoru "nowej kobiety".

Pisała powieści, w których przedstawiała bogaty obraz życia społecznego epoki, ówczesnych idei, wierzeń, rozterek i klęsk.

Eliza Orzeszkowa
1
Eliza Orzeszkowa była jedną z najwybitniejszych pisarek polskiego pozytywizmu, publicystką i działaczką społeczną.

Żyła w latach 1841-1910.

2
Urodziła się w Milkowszczyźnie - wsi na Białorusi, w powiecie grodzieńskim.

Milkowszyzna leżała w pobliżu miasta Skidel, przy drodze z Grodna do Lidy, należała do parafii Kamionka. To właśnie w oddalonej o 7 km Kamionce, w drewnianym kościółku pw. Trzech Króli i św. Wawrzyńca (kościółek z 1580 roku, nie zachował się), w 1841 roku została ochrzczona Eliza Orzeszkowa. Na chrzcie otrzymała imię Elżbieta.

3
Eliza urodziła się jako Elżbieta Pawłowska.

Jej ojcem był adwokat, Benedykt Pawłowski, matką zaś jego druga żona, Franciszka z Kamieńskich. Pierwszą żoną Benedykta Pawłowskiego była Teresa Borzęcka, krewna Karola Borzęckiego, marszałka szlachty powiatu grodzieńskiego. Od Karola Borzęckiego ojciec Elizy kupił majątek ziemski wraz z dworem w Milkowszyźnie, w którym urodziła się Eliza.

Eliza miała starszą o trzy lata siostrę Klementynę.

4
W Milkowszyźnie Eliza przeżyła pierwsze lata dzieciństwa.

Gdy miała trzy lata zmarł jej ojciec i rodzina przeniosła się do Grodna. Majątek w Milkowszyźnie wydzierżawiono. Eliza wracała do rodzinnego domu jedynie w miesiącach letnich.

Obecnie w Milkowszyźnie znajdują się pozostałości po majątku Pawłowskich, m.in. studnia i aleja dwustuletnich klonów, zwana "Aleją Elizy". Około kilometr na wschód od pobliskiej wsi Zaleśnia znajduje się cmentarz rodziny Pawłowskich, gdzie między innymi pochowany jest ojciec Elizy - Benedykt, jego brat Jan, córka Klementyna i pierwsza żona Teresa.

 

5
Eliza wychowywała się wśród kobiet.

Po śmierci ojca, zamieszkała w Grodnie z matką, babcią Kamieńską, siostrą i opiekunką. Matka zwracała się do Elżbiety - Lisa i stad wzięło się imię, którym się posługiwała później. Swoje określenie miała dla niej również babcia, nazywając ją Ziunią.

6
Już jako mała dziewczynka przejawiała talent pisarski.

Pochodziła z domu, w którym przywiązywano dużą wagę do kultury, intelektu. Ojciec zgromadził w domu cenną galerię obrazów oraz bibliotekę liczącą kilka tysięcy tomów.

Eliza chętnie, w czasie wakacji w Milowszyźnie, spacerowała po łąkach, polu, lesie, poznając piękno terenów położonych nad Niemnem. W wieku siedmiu lat napisała opowiadanie "Dzwon pogrzebowy", opisujący te właśnie tereny.

7
Pierwszy raz opuściła nadniemeńską ziemię w wieku jedenastu lat.

Pojechała ze swoją babką do Warszawy, aby rozpocząć naukę na Wyższej Pensji Żeńskiej w klasztorze Sióstr Benedyktynek, zwanych, od Nieustającej Adoracji Najświętszego Sakramentu, sakramentkami.  Szkoła znajdowała się przy Rynku Nowego Miasta.

Jedną z pensjonariuszek była Maria Wasiłowska, późniejsza Maria Konopnicka, z którą Eliza zaprzyjaźniła się, a przyjaźń, która trwała całe życie, cementowała wspólna pasja do literatury. Dziewczyny poznały wiele dzieł Kochanowskiego, Reja, Skargi, Krasickiego, Mickiewicza, Syrokomli.

8
W wieku niespełna siedemnastu lat została żoną ziemianina Piotra Orzeszki.

Po pięciu latach pobytu w Warszawie Eliza powróciła nad Niemen. Lato spędzała w pobliżu Grodna, w majątku matki, w Rumlówce nad Niemnem, a jesień i zimę w Grodnie. Uczestniczyła w licznych sąsiedzkich spotkaniach, a na jednym z nich poznała szesnaście lat starszego, dalekiego kuzyna jej ojczyma, Piotra Orzeszko.

Eliza, jako jedyna spadkobierczyni Milkowszyzny, była znakomitą partią dla kawalera, który w młodości roztrwonił swój majątek. Namówiona przez matkę zgodziła się na małżeństwo z Orzeszką. Ślub odbył się 21 stycznia 1858 roku w Kościele Bernardyńskim w Grodnie, a udzielał go ksiądz Gintowt. Młoda para zamieszkała w majątku Orzeszki w Ludwinowie na Polesiu (wieś na Białorusi, w rejonie drohiczyńskim).

9
Nie było to udane małżeństwo.

Eliza znużona była życiem towarzyskim, które określała mianem "beztroskiego karnawałowania". Wybrała własne kształcenie, które nazywała "uniwersytetem". Czytała książki z biblioteki ojca i jak później stwierdziła, jej moralne i umysłowe dojrzewanie rozpoczęło się w 1860 roku.

Zaangażowała się w życie społeczne i publiczną debatę o reformach społeczno-gospodarczych, o możliwości i sposobie uwłaszczenia chłopów. Była zwolenniczką demokratycznych rozwiązań, chciała pomóc wsi, marzyła o lepszym losie dla ludzi na wsi. Na tym tle między małżonkami dochodziło do różnicy zdań i licznych nieporozumień. Jej osiągnięciem było założenie wiejskiej szkółki, czego dokonała razem z bratem męża, Florianem.

 

10
W 1863 roku wybuchło powstanie styczniowe.

Rok poprzedzający wybuch powstania Orzeszkowa spędziła w Warszawie, gdzie zainteresowała się asymilacją polskich Żydów. Po powrocie do Ludwinowa wspierała powstańców. Jej mąż był sceptycznie nastawiony do tych poczynań, zgodził się jednak na udzielenie pomocy jednemu z przywódców powstania, Romualdowi Trauguttowi, który wyczerpany i chory spędził w domu Orzeszków dwa tygodnie. Eliza odwiozła go później własnym powozem do granic Królestwa Polskiego.

Swoje wrażenia i wspomnienia z tego okresu opisała później w noweli "Gloria victis".

 

11
Orzeszko został zesłany na Sybir.

Pomoc powstańcom była zabroniona przez władze carskie i wiązała się z poważnymi konsekwencjami. Konsekwencje takie ponieśli również Orzeszkowie, gdyż niezadowolony stangret doniósł władzom o pobycie Traugutta w majątku i innych formach pomocy powstańcom.

Orzeszko został aresztowany i trafił na Sybir do guberni permskiej, a jego majątek skonfiskowano. Eliza nie pojechała za mężem, przeniosła się do Milkowszczyzny i rozpoczęła starania o uznanie nieważności jej małżeństwa.

12
Orzeszkowa szokowała opinię publiczną swoim zachowaniem.

W eleganckim świecie polskiego ziemiaństwa nie wybaczano żonom opuszczenia męża w niedoli. Szokiem było też staranie o stwierdzenie nieważności małżeństwa.

Orzeszkowa jednak nie przejmowała się tym co ludzie mówią i myślą. Była młodą, dwudziestoczteroletnią kobietą, która miała sprecyzowane plany życiowe. Chciała spełniać się literacko, a nie marnować swoje młode życie w dalekiej Rosji u boku męża, którego nie kochała.

Batalia o unieważnienie małżeństwa trwała dwa lata, w czasie których Eliza zajęta sprawami miłosnymi i literackimi, nie zwracała uwagi na finanse, co zagroziło jej licytacją.

13
Obwiniono ją o niehonorowy i niepatriotyczny postępek.

Zagrożona finansowa katastrofą, za radą adwokata, Stanisława Nahorskiego, Orzeszkowa sprzedała swoją rodzinną Milkowszczyznę na wolnym rynku. Ponieważ Polacy w guberniach zachodnich nie mogli nabywać ziemi, majątek sprzedała rosyjskiemu pułkownikowi Doury.  Zapewniło jej to środki do życia na wiele lat.

Jednak decyzja ta nie przysporzyła jej sprzymierzeńców wśród ziemiaństwa, wręcz przeciwnie. Za postawę patriotyczną i honorową uważano walkę o rodzinny majątek do końca, poddanie się licytacji i pozostanie bez środków do życia - tak powinien postąpić dumny Polak.

14
Nawiązała trwający wiele lat romans ze starszym, żonatym mężczyzną.

Zakochała się w doradzającym jej w sprawach majątkowych, mecenasie Nahorskim. Niestety, starszy od niej o piętnaście lat prawnik był żonaty i nie zamierzał z tego małżeństwa rezygnować.

Dla niego Orzeszkowa zamieszkała w Grodnie, gdzie kochankowie spotykali się przez wiele lat. Romansu nie udało się utrzymać w tajemnicy, co mocno naraziło, nadszarpniętą już wcześniej, reputację pisarki. Towarzystwo, do którego należała z racji urodzenia, nie mogło wybaczyć jej porzucenia męża zesłanego za udzielanie pomocy powstańcom oraz tego, że będąc kobietą, zdecydowała się żyć i pracować według własnego uznania.

15
Po trwającym dwadzieścia pięć lat romansie, w 1894 roku została panią Nahorską.

Kochankowie zalegalizowali swój związek po śmierci pierwszej żony Stanisława Nahorskiego. Eliza miała wtedy 53 lata, a jej wybranek 68. Wspólnie żyli tylko dwa lata, gdyż adwokat zmarł nagle na atak serca podczas przyjęcia z okazji imienin Orzeszkowej.

16
Pobyt Orzeszkowej w Grodnie był zdominowany pracą literacką.

Oprócz wcześniejszych utworów, jak "Marta", "Meir Ezofowicz", czy "Pan Graba", pisała rozprawy i powieści nacechowane realizmem. W Grodnie powstały też najważniejsze w jej twórczości powieści  - "Nad Niemnem" i "Cham".

W późniejszym okresie nie napisała już nic tak znaczącego, skupiła się na nowelistyce ("Dobra pani", "A B C", "Tadeusz"), prowadziła też działalność filantropijną i społeczną, współpracowała z ilustrowanym tygodnikiem kobiecym "Bluszcz", wydawanym w Warszawie.

Dowiedz się więcej ...
17
Okrzyknięto ją złą Polką.

Dobiegająca sześćdziesiątego roku życia pisarka uległa urokowi młodego oficera (młodszego od niej o 25 lat), Franciszka Godlewskiego. Łączyła ich jedynie przyjaźń, tym bardziej, że oficer zaręczył się i zamierzał wziąć ślub ze swoją wybranką.

Ślub miał odbyć się w Warszawie w styczniu 1899 roku, a dwa tygodnie przed tym wydarzeniem zaplanowane było odsłonięcie w stolicy pomnika Adama Mickiewicza. Orzeszkowa została zaproszone na oba wydarzenia i wszyscy oczekiwali, że pojawi się właśnie na tym patriotycznym.

Tymczasem pisarka pojawiła się na ślubie przyjaciela, a nie na odsłonięciu pomnika wieszcza. Związane to było z trudami podróży z Grodna do Warszawy, ale wywołało kolejne w życiu Orzeszkowej oburzenie.

Pisano, że "jest wszędzie nieobecna, nie chce nic czynić dla kraju, jest złą Polką!".

18
Była kandydatką do Literackiej Nagrody Nobla.

Jej kandydaturę zgłosił ówczesny profesor uniwersytetu berlińskiego Aleksander Brückner. Orzeszkowa uzyskała poparcie członka Instytutu Nobla Szwedzkiej Akademii, eksperta od literatury krajów słowiańskich, Alfreda Jansena. Jansen cenił jej twórczość, w niektórych aspektach, wyżej od Henryka Sienkiewicza, który również był kandydatem do tej nagrody.

Członkowie Komitetu Noblowskiego uważali, że Orzeszkowej (w dokumentach Akademii widniała jako Elise Orzeszko) należy się nagroda na równi z Sienkiewiczem, jednak większość jej członków wysunęła wniosek o przyznanie nagrody Sienkiewiczowi.

Literacką Nagrodę Nobla w 1905 roku otrzymał Henryk Sienkiewicz.

19
Nawet po śmierci stała się obiektem skandalu obyczajowego.

Eliza Orzeszkowa zmarła w maju 1910 roku w wieku 69 lat. Przyczyną śmierci była poważna choroba serca. Ksiądz odmówił jej katolickiego pogrzebu, ponieważ była niepraktykująca, choć mówiło się, że prawdziwym powodem odmowy był długoletni romans z Nahorskim. Konieczna była interwencja biskupa, po której pochowano ją zgodnie z tradycją na cmentarzu w Grodnie.

Eliza z Pawłowskich Orzeszkowa - Nahorska spoczywa na Cmentarzu Farnym w Grodnie wraz ze swoim drugim mężem, Stanisławem Nahorskim. Na cmentarzu tym pochowana jest także matka pisarki, oraz jej przyrodni brat, Jan Widacki.

Pogrzeb Orzeszkowej odbył się 23 maja 1910 roku. Mimo starań władz carskich, by nie stał się on manifestacja patriotyczną, wzięło w nim udział ponad 15 tysięcy osób.

 

20
W Grodnie znajduje się pomnik pisarki.

Z inicjatywy miejscowych stowarzyszeń, miedzy innymi Towarzystwa im. Elizy Orzeszkowej, w 1929 roku powstał pomnik dłuta rzeźbiarza Romualda Zerycha, który stanął w Parku Miejskim w Grodnie (obecnie znajduje się przy ulicy Orzeszkowej).

W czasie II wojny światowej pomnik został ukryty, a w 1949 roku ustawiono go na skwerze przy ulicy Orzeszkowej, niedaleko domu pisarki, gdzie w latach 20. XX wieku powstało Muzeum Elizy Orzeszkowej (działające w okresie międzywojennym, ponownie otwarte w 2001 roku).

W 1958 roku replikę grodzieńskiego pomnika odsłonięto w parku Na Książęcem w Warszawie.

Lubisz ciekawostki?

Podobne tematy

37 ciekawostek o Agacie Christie
37 ciekawostek o Agacie Christie
Autorka najpoczytniejszych w historii kryminałów
Swoje młodzieńcze zainteresowanie matematyką, która była dla niej rozszyfrowywaniem zagadek, zamieniła na pisanie powieści, w których sama te zagadki ...
47 ciekawostek o Stanisławie Wyspiańskim
47 ciekawostek o Stanisławie Wyspiańskim
Czwarty wieszcz
Stanisław Wyspiański nazywany czwartym wieszczem polskim był wielkim dramatopisarzem, poetą, świetnym portrecistą, twórcą witraży. Urodził się w Krako ...
26 ciekawostek o Jane Austen
26 ciekawostek o Jane Austen
Ikona światowej powieści obyczajowej
Jane Austen jest angielską pisarką zwaną znawczynią psychiki płci pięknej. Jest autorką powieści, które opisywały życie angielskiej klasy wyższej na p ...
28 ciekawostek o Marii Konopnickiej
28 ciekawostek o Marii Konopnickiej
Kochliwa buntowniczka
Maria Konopnicka była wybitną pisarką okresu realizmu. Pisała wiersze, nowele, poematy, baśnie, które od zawsze stanowiły element kanonu lektur szkoln ...
30 ciekawostek o Tove Jansson
30 ciekawostek o Tove Jansson
Nie tylko mama Muminków
Tove Jansson była fińską pisarką, malarką, ilustratorką i rysowniczką komiksów. Świat poznał ją przede wszystkim jako autorkę książek o Muminkach, cho ...
34 ciekawostki o Czesławie Miłoszu
34 ciekawostki o Czesławie Miłoszu
Jeden z wielkich poetów naszych czasów, być może największy
Czesław Miłosz był polskim poetą, pisarzem, tłumaczem, dyplomatą. Urodził się w czasie i miejscu zmieniających się granic i nakładających się kultur, ...
21 ciekawostek o Aleksandrze Fredro
21 ciekawostek o Aleksandrze Fredro
Hrabia herbu Bończa
Aleksander Fredro uznawany jest za najwybitniejszego komediopisarza w historii literatury polskiej. Pisał komedie obyczajowe, głównie z życia szlacht ...
23 ciekawostki o Stanisławie Ignacym Witkiewiczu
23 ciekawostki o Stanisławie Ignacym Witkiewiczu
Witkacy
Stanisław Ignacy Witkiewicz powszechnie znany jako Witkacy był pisarzem, malarzem, filozofem, dramatopisarzem, powieściopisarzem i fotografem. Był n ...

Najnowsze tematy

22 ciekawostki o Okapi
22 ciekawostki o Okapi
Kuzyn żyrafy
Znane było lokalnie już w starożytnym Egipcie, gdzie odnaleziono wyrzeźbiony posąg tego zwierzęcia. Okapi to bardzo ciekawe nietypowe zwierze o ciekaw ...
25 ciekawostek o Paryżu
25 ciekawostek o Paryżu
La Ville Lumière - Miasto Świateł
Paryż to miasto bardzo chętnie odwiedzane przez turystów. Zaskakuje ilością zabytków i bogatą architekturą z różnych okresów historycznych. Na spragni ...
24 ciekawostki o pingwinach
24 ciekawostki o pingwinach
Władcy lodowych krain i morskich głębin
Pingwiny to jedne z najbardziej fascynujących ptaków na świecie. Są gatunkami morskimi zamieszkującymi zimne morza półkuli południowej. Najliczniej wy ...
20 ciekawostek o Wielkim Kanionie Kolorado
20 ciekawostek o Wielkim Kanionie Kolorado
Skarb Arizony
Przełom rzeki Kolorado jest arcydziełem przyrody, przez wielu uważany za ósmy cud świata. Ikonę Stanów Zjednoczonych rocznie odwiedza ponad 5 milionów ...
25 ciekawostek o Tokio
25 ciekawostek o Tokio
Kiedyś siedziba siogunatu, później ośrodek władzy centralnej. Wielokrotnie doświadczone przez katastrofy, dziś Tokio rozkwita
Pierwsze wzmianki o osadzie zlokalizowanej w miejscu obecnego Tokio sięgają XII wieku n.e. Tokio pierwotnie było osadą rybacką o nazwie Hirakawa, Prz ...
26 ciekawostek o mrówkach
26 ciekawostek o mrówkach
Żyją na świecie od ponad 100 milionów lat i nadal mają się świetnie
Występują w praktycznie każdej szerokości geograficznej. Znane są ze swojej pracowitości i struktury organizacyjnej. Zdolne są do przenoszenia przedmi ...
17 ciekawostek o zającach
17 ciekawostek o zającach
Zwierzęta pełne gracji i zwinności
Zające od wieków fascynują ludzi swoją szybkością, zwinnością, wyjątkowymi zdolnościami adaptacyjnymi oraz znaczącą rolą w ekosystemach. Niezależnie o ...
15 ciekawostek o Egipcie
15 ciekawostek o Egipcie
Ojczyzna kalendarza, zamka do drzwi, pasty do zębów i make-upu
Od pierwszego zjednoczenia i uformowania większej państwowości minęło już ponad pięć tysięcy lat, jednak Egipt był zamieszkiwany przez różne plemiona ...

Podobne tematy