Rośliny

Ciekawostki o topinamburze

Znaleźliśmy 16 ciekawostek na temat topinamburu

Słonecznik bulwiasty

Słonecznik bulwiasty zwany też topinamburem czy karczochem jerozolimskim jest rośliną powszechnie znaną i wykorzystywaną w różnych celach od bardzo dawnych czasów.

Do XVIII wieku stanowił podstawę wyżywienia ludzi mniej zamożnych, ale bywał również rarytasem na królewskim dworze. Gdy pojawiły się ziemniaki, został zapomniany na jakiś czas, ale obecnie wraca do naszych kulinariów, gdzie często traktowany jest jak danie ekskluzywne.

Topinambur ma bardzo szerokie spektrum zastosowań. Jest rośliną spożywczą, leczniczą, przemysłową, stanowi paszę dla zwierząt, a także przysmak dla zwierząt leśnych.

Aby uchronić uprawy, leśnicy sadzą topinambur dla dzików, które bardzo lubią te bulwy. Wbrew panującej w niektórych kręgach opinii, nie są to ziemniaki, na dodatek wykopywane przez ludzi.

Topinambur
1
Właściwa nazwa topinamburu to słonecznik bulwiasty (Helianthus tuberosus).

Jest to gatunek rośliny należącej do rodziny astrowatych (Asteraceae). Astrowate są jedną z najliczniejszych rodzin roślin naczyniowych - należy do niej około 25 tys. gatunków.

Rodzina jest kosmopolityczna (nie występuje jedynie na Antarktydzie), jej przedstawiciele zasiedlają różne siedliska. Mimo wielkiego zróżnicowania stosunkowo niewielka ilość przedstawicieli astrowatych ma znaczenie użytkowe, oprócz gatunków uprawianych jako rośliny ozdobne.

Do jadalnych przedstawicieli astrowatych należą: słonecznik zwyczajny i słonecznik bulwiasty (topinambur), sałata siewna, cykoria, karczoch.

2
Topinambur pochodzi z Ameryki Północnej.

Obecnie rozpowszechniony jest na wielu kontynentach jako roślina jadalna, pastewna i ozdobna. Rośnie dziko niemal w całej Europie, na Azorach, w Ameryce Środkowej i Południowej, w Nowej Zelandii, Japonii, północnych Chinach i Iranie.

Uprawiany jest na obu półkulach, poza klimatem umiarkowanym także w tropikach. W Polsce jako kenofit (gatunek obcego pochodzenia) rozpowszechniony jest na całym niżu i niższych obszarach górskich.

3
Na wielu obszarach uznawany jest za gatunek inwazyjny.

Jeśli jego występowanie wykracza poza zasięg pierwotny, podejmowane są działania ograniczające jego rozprzestrzenianie.

W Polsce postulowane jest zaniechanie jego uprawy na obszarach chronionych, w pobliżu wód i lasów, w miejscach przyrodniczo cennych, gdyż stanowi zagrożenie dla gatunków rodzimych.

4
Topinambur pierwotnie uprawiany był przez rdzenną ludność obu Ameryk.

Do Europy trafił w XVI wieku. Szybko stał się bardzo powszechnym warzywem w Europie i obu Amerykach. Wykorzystywano go również jako paszę dla zwierząt gospodarskich.

Szczególnie Francuzi upodobali sobie to warzywo, a szczyt jego popularności przypadł na przełom XIX i XX wieku. W 2002 roku topinambur podczas Nice Festival for the Heritage of the French Cuisine został nazwany "najlepszym składnikiem zupy warzywnej".

5
Francuski odkrywca Marc Lescarbot opisał topinambur jako "wielkie jak rzepa lub trufle", nadające się do jedzenia i smakujące "jak boćwina, ale przyjemniejsze".

W 1629 roku angielski zielarz i botanik John Parkinson napisał, że szeroko uprawiany topinambur stał się powszechny i tani w Londynie, do tego stopnia, że "najbardziej wulgarni zaczynają nim gardzić".

Ale kiedy topinambur po raz pierwszy przybył do Anglii, jego bulwy stały się przysmakiem królowej.

W Ameryce topinambur nazywany jest karczochem jerozolimskim lub kanadyjską truflą.

 

6
Amerykanie nazywają bulwy słonecznika bulwiastego karczochem jerozolimskim lub kanadyjską truflą.

Prawdopodobnie związane jest to z relacją Samuela de Champlain, francuskiego odkrywcy, który podróżując po Ameryce Północnej wysłał pierwsze próbki rośliny do Francji, zauważając, że smakuje ona podobnie jak karczoch.

Nazwa topinambur pochodzi przypuszczalnie z 1615 roku, kiedy członek brazylijskiego plemienia Topinamba odwiedził Watykan w tym samym czasie, gdy wystawiano tam bulwy przywiezione z Kanady, stosowane jako krytyczne źródło pożywienia, które pomogły francuskim osadnikom w Kanadzie przetrwać zimę.

Nazwa ta przyjęła się i jest obecnie używana w języku francuskim, niemieckim, włoskim, polskim, rumuńskim, rosyjskim i hiszpańskim.

7
Słonecznik bulwiasty to wieloletnia roślina zielna dorastająca do 1,5-3 metrów wysokości z przeciwległymi liśćmi w dolnej części łodygi, a naprzemiennie ustawionymi w jej górnej części.

Liście są szorstkie i włochate. Kwiaty słonecznika bulwiastego są żółte, zebrane w koszyczki, o lekko waniliowo-czekoladowym zapachu. Owocem jest niełupka o długości 5-7 mm.

Część podziemną rośliny tworzą cienkie, włókniste korzenie oraz sznurkowate, białawe rozłogi podziemne osiągające około 1,2 metra długości. Na ich końcach powstają podziemne bulwy pędowe o elipsoidalnym lub gruszkowatym kształcie.

8
Jedna roślina wytwarza od kilku do kilkudziesięciu bulw o różnej wielkości.

Ich długość wynosi 7-10 cm, a grubość od 3-6 cm. Często są wydłużone i nierówne, nieco przypominaja wyglądem korzeń imbiru, mają chrupiącą konsystencjęą

W zależności od odmiany skórka bulw ma kolor biały, kremowobiały, różowy lub fioletowoczerwony. Miąższ zawsze jest biały lub kremowobiały.

9
Bulwy topinamburu są soczyste i lekko słodkawe.

Zawierają do 17% inuliny, stanowiącej 75-80% wszystkich węglowodanów. Pozostałe cukry to skrobia oraz cukry proste (fruktoza, sacharoza, maltoza i niskocząsteczkowe fruktooligosacharydy.

Najwięcej inuliny zawierają bulwy o białym lub żółtym zabarwieniu, mniej te o zabarwieniu czerwonym, ale zawierają one więcej białek.

10
Dzięki dużej zawartości inuliny bulwy dobrze znoszą niską temperaturę (do -30 °C) i mogą być pozostawione na zimę w glebie, w przeciwieństwie do ziemniaka.

W trakcie przechowywania bulw, inulina hydrolizuje w cząsteczki fruktozy. Swój słodki smak bulwy topinamburu zawdzięczają fruktozie, która jest półtora raza słodsza niż sacharoza.

Wykazano, że wahania temperatury wpływają na ilość inuliny, którą może wytwarzać topinambur. Jej mniejsza ilość wytwarzana jest w chłodniejszych rejonach niż w cieplejszych.

 

 

11
Topinambur jest pokarmem dla diabetyków.

Ponieważ inulina nie jest przyswajana w jelicie, nie powoduje ona skoku glikemicznego, jak to bywa w przypadku ziemniaków.

W medycynie ludowej topinambur wykorzystywany był w leczeniu cukrzycy, otyłości, chorób układu krążenia, reumatyzmu.

Sproszkowane bulwy topinamburu wchodzą w skład preparatu "Topinulin" stosowanego jako środek dietetyczny, dający uczucie sytości.

12
Bulwy topinamburu zawierają dużo krzemionki.

Posiadają też więcej niż ziemniaki witaminy B1 i żelaza. Zawierają witaminę C (do 45 mg w 100 g), a także sporo karotenu. Wśród makroelementów na uwagę zasługuje zawartość miedzi, magnezu i potasu.

W różnych innych organach rośliny stwierdzono obecność kumaryny, nienasyconych kwasów tłuszczowych.

13
Badania naukowe zlecone przez Komisję Europejską wykazały lecznicze działanie topinamburu na raka sutka.
Opublikowano doniesienia o działaniu cytotoksycznym na dwie linie komórkowe raka sutka seskwiterpenów laktonowych wyizolowanych ze słonecznika bulwiastego oraz działaniu przeciwnowotworowym białek wyizolowanych z bulw.
14
Bulwy topinamburu mogą być spożywane na surowo, gotowane lub marynowane.

We Francji i Włoszech używane są do przygotowywania zup. Najczęściej przygotowuje się je podobnie do ziemniaków. Walory smakowe gotowanych bulw poprawia dodanie gałki muszkatołowej. Polecane są także bulwy zapiekane z serem cheddar. Pieczone bulwy mogą być stosowane jako substytut kawy.

Wykorzystuje się je też do produkcji inuliny i fruktozy.

 

15
Topinambur wykorzystywany jest także jako pasza dla zwierząt.

W tym celu wykorzystuje się całą roślinę, zarówno pędy i liście, jak i bulwy.  Topinambur wysadzany jest też na poletkach łowieckich w celu dokarmiania zwierzyny.

Sadzi się go również na poletkach zaporowych na skraju lasów, aby zapobiegać niszczeniu upraw przez zwierzynę leśną. Dotyczy to przede wszystkim dzików, które bardzo lubią bulwy topinamburu i chętnie je jedzą.

16
Bulwy stanowią też surowiec do produkcji alkoholi.

Z biomasy natomiast wytwarza się bioetanol - z 1 ha uprawy można uzyskać ponad 2,5 tys. dm3 dodatku do paliw.

Pędy nadziemne po wysuszeniu i rozdrobnieniu mogą służyć jako opał w piecach, bądź mogą być wykorzystane jako  surowiec do wyrobu brykietów i peletu.

Często słonecznik bulwiasty uprawiany jest ze względu na swoje walory dekoracyjne, jako roślina ozdobna.

Lubisz ciekawostki?

Podobne tematy

22 ciekawostki o grzybach
22 ciekawostki o grzybach
Fungi
Grzyby występują na całym świecie i rosną w szerokim zakresie siedlisk. Można je spotkać w ekstremalnych środowiskach, takich jak pustynie lub obszary ...
20 ciekawostek o bobie
20 ciekawostek o bobie
Jedna z najstarszych roślin uprawnych
Bób to zwyczajowa nazwa rośliny jednorocznej należącej do rodziny bobowatych. Jej biologiczna nazwa brzmi wyka bób, ponieważ należy do rodzaju wyka. W ...
19 ciekawostek o karczochach
19 ciekawostek o karczochach
Oryginalny kwiat wśród warzyw
Karczochy są roślinami uprawianymi od tysięcy lat jako warzywo. Pochodzą z rejonów śródziemnomorskich i północnej Afryki, należą do rodziny astrowatyc ...
18 ciekawostek o pietruszce
18 ciekawostek o pietruszce
Samo zdrowie. Od korzenia aż po liście
Jest to warzywo powszechnie wykorzystywane w kuchni. Oprócz swoich walorów smakowych posiada też wiele składników odżywczych i może pomagać na niektór ...
23 ciekawostki o brukselce
23 ciekawostki o brukselce
Mała kapustka o niesamowitym smaku
Brukselka jest botaniczną odmianą kapusty warzywnej należącą do rodziny kapustowatych. Prawdopodobnie powstała ze skrzyżowania kapusty głowiastej i ja ...
21 ciekawostek o czosnku
21 ciekawostek o czosnku
Lider w świecie roślin leczniczych
Dobrze znany wszystkim czosnek jest warzywem, przyprawą i rośliną leczniczą - w tej dziedzinie jest liderem o potwierdzonej badaniami klinicznymi skut ...
21 ciekawostek o oliwkach
21 ciekawostek o oliwkach
"Gdzie oliwka nie chce rosnąć, tam kończy się świat śródziemnomorski"
Nie wiadomo dokładnie kiedy i gdzie wyrosło pierwsze drzewo oliwne, charakterystyczne dla rejonu śródziemnomorskiego. Paleobotanicy twierdzą, że dziki ...
18 ciekawostek o burakach
18 ciekawostek o burakach
"Raz buraczek nieboraczek zaczerwienił się jak raczek"
To niezbyt doceniane warzywo co raz częściej pojawia się na naszych stołach i powraca do łask. I jest to świetna wiadomość, ponieważ buraki są warzywe ...

Najnowsze tematy

19 ciekawostek o Kirunie
19 ciekawostek o Kirunie
Szwedzkie miasto z lokalną anomalią magnetyczną
Kiruna, miasto zakorzenione w sercu Laponii, stanowi nie tylko ośrodek górniczy, lecz także fascynujące centrum kultury, historii i natury arktycznej. ...
16 ciekawostek o Bali
16 ciekawostek o Bali
Wyjątkowe miejsce na ziemi
Bali to wyspa w archipelagu Indonezji, jedna z najbardziej popularnych wysp w regionie Azji Południowo-Wschodniej. Słynie z bogatej kultury i tradycji ...
9 ciekawostek o żółwiu Jonathanie
9 ciekawostek o żółwiu Jonathanie
Najstarsze znane żyjące zwierzę lądowe
Żółw Jonathan to wyjątkowa postać w krainie zwierzęcych legend. Jego imponujący wiek i niezwykła historia życia uczyniły go jednym z najbardziej znany ...
19 ciekawostek o Aleksandrze Wielkim
19 ciekawostek o Aleksandrze Wielkim
Strategiczny geniusz, którego rządy rozpoczęły epokę hellenistyczną
Aleksander Macedoński, znany także jako Aleksander Wielki, jest jedną z najbardziej fascynujących postaci w historii starożytnej. Uważany za militarne ...
17 ciekawostek o Auguste Rodinie
17 ciekawostek o Auguste Rodinie
Francuski Michał Anioł
Auguste Rodin, jeden z najwybitniejszych rzeźbiarzy XIX wieku, pozostaje jedną z najbardziej wpływowych postaci w historii sztuki. Jego prace, odznacz ...
21 ciekawostek o Hatszepsut
21 ciekawostek o Hatszepsut
„Pierwsza z dostojnych kobiet”
Otrzymała imię Hatszepsut, które znaczyło „Pierwsza z dostojnych kobiet”. Była królową Górnego i Dolnego Egiptu - jedną z czterech kobiet noszących ty ...
15 ciekawostek o Gustavie Klimcie
15 ciekawostek o Gustavie Klimcie
Malarz kobiet
Gustav Klimt był austriackim malarzem symbolizmu i jednym z najbardziej znanych przedstawicieli secesji wiedeńskiej. Jego prace znane są ze swojego ch ...
21 ciekawostek o Kajmanach
21 ciekawostek o Kajmanach
Wyspy o niezwykle liberalnym systemie bankowym
Kajmany to trzy wyspy na Morzu Karaibskim, które stanowią terytorium zamorskie Wielkiej Brytanii. Swoje korzenie maja one w kolonizacji hiszpańskiej i ...

Podobne tematy